មេរោគបង្កប់ខ្លួនយ៉ាងជ្រៅដែលរង់ចាំការគាស់រំលើង

អវិជ្ជា ក្នុងនាមជា អនុស័យ៖ មេរោគបង្កប់ខ្លួនយ៉ាងជ្រៅដែលរង់ចាំការគាស់រំលើង អវិជ្ជា (សេចក្តីមិនដឹង) មិនមែនកើតឡើងដោយឯកឯង ឬរលាយបាត់ទៅវិញត្រឹមតែដោយសារយើងមានគំនិតល្អ ក្នុងខណៈណាមួយនោះទេ ប៉ុន្តែក្នុងកម្រិតដ៏ល្អិតបំផុត អវិជ្ជា​ធ្វើនាទីជា "មេរោគបង្កប់ខ្លួន" ដែលដេកត្រាំនៅក្នុងសន្តានចិត្ត។

ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ស្ថានភាពនេះហៅថា "អវិជ្ជានុស័យ" (អវិជ្ជា + អនុស័យ)។ និយម​ន័យនៃ "អនុស័យ" កិលេសក្នុងចិត្តរបស់បុថុជ្ជនមិនបានបង្ហាញខ្លួនគ្រប់ពេលវេលា​នោះទេ ប៉ុន្តែវាធ្វើការបែងចែកជា ៣ កម្រិត ប្រៀបដូចជាកករដែលដេកនៅ​បាត​ទឹក៖

វីតិក្កមកិលេស៖ កិលេសយ៉ាងគ្រោតគ្រាត ដែលហៀរចេញមកតាមកាយ និងវាចា។
បរិយុដ្ឋានកិលេស៖ កិលេសយ៉ាងកណ្តាល ដែលហុយឡើងមករំខានក្នុងចិត្ត (ដូចជាសេចក្តីខឹង ឬសេចក្តីលោភដែលកើតឡើងមួយគ្រា)។
អនុសយកិលេស៖ កិលេសយ៉ាងល្អិត គឺ "មេរោគ" ដែលដេកត្រាំនៅក្នុងខន្ធសន្តាន មិន​បង្ហាញ​អាការៈ ប៉ុន្តែត្រៀមខ្លួនធ្វើការភ្លាមៗ នៅពេល​ដែលមានហេតុបច្ច័យ (អារម្មណ៍​) មកប៉ះទង្គិច។
អវិជ្ជានុស័យ៖ គឺសេចក្តីមិនដឹងកម្រិតមូលដ្ឋាន ដែលជាតួអង្គចាំបញ្ជាឱ្យកើតកិលេសដទៃ​ទៀតតាមក្រោយ។

ហេតុអ្វីបានជាអវិជ្ជា ជាមេកោយនៃអនុស័យ? ក្នុងចំណោមអនុស័យទាំង ៧ ប្រការ (កាមរាគៈ, បដិឃៈ, ទិដ្ឋិ, វិចិកិច្ឆា, មា្ននៈ, ភវរាគៈ និងអវិជ្ជា) អវិជ្ជាគឺជា "ឫស​កែវ​"​ ដែល​ចងភ្ជាប់ដើមឈើនៃវដ្តសង្សារទុក។

ប្រសិនបើប្រៀបកិលេសដទៃជាមែកធាងដែលត្រូវបានកាត់ចោល (ដូចជាការសង្កត់ចិត្ត​មិនឱ្យ​ខឹង) ដរាបណា អវិជ្ជានុស័យ មិនទាន់ត្រូវបានគាស់រំលើង មែកធាងទាំងនោះ​ក៏​នៅតែអាច​​លូតលាស់ឡើងវិញបានជានិច្ច នៅពេលទទួលបាន "ទឹក" គឺតណ្ហា និង "ជី" គឺអាយតនៈប៉ះទង្គិចនឹងផស្សៈ។

ស្ថានភាពនៃអវិជ្ជានុស័យក្នុងចិត្ត អវិជ្ជានុស័យធ្វើការក្នុងលក្ខណៈនៃ "ការបន្តវេននៃសក្តានុពលក្នុងការភាន់ច្រឡំ" (សន្តានានុសយិតៈ) ដូចតទៅ៖
 1. ការយល់ខុសក្នុងតួខ្លួន (អង្គៈ)៖ ទោះបីជាខណៈដែលចិត្តស្ងប់ អវិជ្ជានុស័យនៅ​តែ​រក្សា "សេចក្តីដឹងយ៉ាងជ្រៅ" ថាមានតួខ្លួនយើងពិតប្រាកដជាមូលដ្ឋាន។
 2. ការបាំងអរិយសច្ចៈ៖ ធ្វើឱ្យចិត្តមើលមិនឃើញការពិតនៃទុក្ខ ហើយចូលទៅប្រកាន់​ខ្ជាប់នូវអ្វីដែលជាទុក្ខថាជាសុខ។
 3. គ្រឿងចិញ្ចឹមអាសវៈ៖ ជាប្រភពដើមនៃអាសវកិលេស ដែលហូរជ្រាបទៅប្រុងតែង​ (សង្ខារ) ឱ្យកើតការវិលវល់ស្លាប់កើតបន្តទៅទៀត។

ការបហានៈ (ការលះបង់) យ៉ាងដាច់ខាត ភាពគួរឱ្យខ្លាចនៃអវិជ្ជានុស័យគឺ "ភាពស្អិតរមួត" ដរាបណាមិនទាន់សម្រេចអរហត្តផល មេរោគនេះនឹងនៅតែមាន។

ព្រះសោតាបន្ន / ព្រះអនាគាមី៖ ទោះបីជាលោកលះបង់អនុស័យខ្លះបានហើយ (ដូច​ជា​ ទិដ្ឋិ ឬ កាមរាគៈ) ប៉ុន្តែអវិជ្ជានុស័យនៅតែដេកត្រាំនៅឡើយ។

ព្រះអរហន្ត៖ គឺជាអ្នកដែលប្រើ "អរហត្តមគ្គញ្ញាណ" ចូលទៅបំផ្លាញអវិជ្ជានុស័យបានយ៉ាង​សូន្យឈឹង (សមុច្ឆេទបហាន) ប្រៀបដូចជាការជីកឫសរំលើងគល់ដើម​ឈើ​ពិស ហើយដុតគល់កម្ទេចចោល រហូតមិនសល់មេរោគឱ្យដុះថ្មីបានទៀតឡើយ។



សូមស្រមៃគិតដល់ "កែវទឹកដែលមានកករដី" ទោះបីជានៅពេលទឹកនឹង យើងនឹងឃើញ​ទឹកថ្លាស្អាតដូចជាគ្មានភាពកខ្វក់ (ប្រៀបដូចជាចិត្តដែលស្ងប់ដោយសីល ឬសមាធិ​) ប៉ុន្តែកករ (អវិជ្ជានុស័យ) នៅតែដេកនៅបាតកែវ។ កាលណាមានគេមកកូរទឹក (ផស្សៈប៉ះទង្គិច) ទឹកនោះនឹងល្អក់កករភ្លាម។

ការសម្រេចអរហត្តផល មិនមែនត្រឹមតែការធ្វើឱ្យទឹកនឹងនោះទេ ប៉ុន្តែគឺការ "ចាក់​កករ​ចោល ហើយលាងកែវរហូតស្អាតបរិសុទ្ធ" រហូតគ្មានថ្ងៃល្អក់​កករបានទៀតជារៀង​រហូត។

ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុក Long Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ)
ដោយ៥០០០ឆ្នាំ