វត្តលង្កាព្រះកុសុមារាម ហៅកាត់ថា វត្តលង្កា

វត្តលង្កាព្រះកុសុមារាម (ហៅកាត់ថា វត្តលង្កា) គឺជាអារាមបូរាណដ៏វិសុទ្ធ និងជាទីសក្ការៈដ៏ចំណាស់​ជាងគេបំផុតមួយក្នុងចំណោមវត្តទាំង ៥ ដែលត្រូវបានកសាងឡើងដំបូងគេបង្អស់នៅក្នុងរាជធានី​ភ្នំពេញ។ វត្តនេះមានប្រវត្តិសាស្ត្រដ៏យូរលង់ និងមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងស្អិតល្មួតនឹងការកកើត​រាជធានី​ភ្នំពេញ ក៏ដូចជាប្រវត្តិផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនានៅកម្ពុជា។

១. ការកកើត និងប្រភពនៃនាម «វត្តលង្កា» (សតវត្សទី១៥)
ការកសាងឡើង៖ វត្តលង្កាត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងឆ្នាំ១៤៤២ ដោយ ព្រះបាទ​ពញា​យ៉ាត​ (ព្រះ​បរម​រាជា​ទី១) នៅ​ពេលដែលព្រះអង្គទ្រង់បានបោះបង់ចោលរាជធានីអង្គរ ហើយមកស្ថាបនារាជធានីថ្មី​នៅចតុមុខ (ភ្នំពេញសព្វថ្ងៃ)។
មូលហេតុនៃការកសាង និងប្រភពឈ្មោះ៖ ឈ្មោះថា «លង្កា» នេះ គឺមានទំនាក់ទំនងផ្ទាល់ជា​មួយ ប្រទេសស្រីលង្កា (កោះលង្កា) ដែលជាមជ្ឈមណ្ឌលផ្សព្វផ្សាយព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទដ៏ធំនាសម័យ​នោះ។

វត្តនេះត្រូវបានកសាងឡើងដើម្បីធ្វើជា កន្លែងស្នាក់នៅ និងប្រជុំធម៌របស់ព្រះសង្ឃខ្មែរ និងព្រះសង្ឃ មកពីកោះលង្កា ដែលបាននិមន្តធ្វើដំណើរទៅសិក្សារៀនសូត្រព្រះត្រៃបិដកនៅប្រទេសស្រី​លង្កា ​រួចនាំ​យក​ព្រះពុទ្ធសាសនាផ្សាយចូលមកកម្ពុជាវិញ។

វត្តនេះក៏ជាកន្លែងតម្កល់ទុកនូវគម្ពីរក្បួនច្បាប់ធម៌អាថ៌ និងព្រះត្រៃបិដកដែលនាំមកពីកោះលង្កាផងដែរ។



២. វត្តលង្កាក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង
ការផ្លាស់ប្តូរទីតាំង៖ កាលពីដើមឡើយ វត្តលង្កាមិនមែនស្ថិតនៅទីតាំងបច្ចុប្បន្នភ្លាមៗនោះទេ (មានឯកសារខ្លះលើកឡើងថា ទីតាំងដើមស្ថិតនៅក្បែរទន្លេ) ប៉ុន្តែត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរទីតាំងជាបន្តបន្ទាប់រហូត​មកដិតជាប់នឹងក្បែរវិមានឯករាជ្យបច្ចុប្បន្ន ដើម្បីសម្រួលដល់ការរៀបចំប្លង់នគរូបនីយកម្មទីក្រុងរបស់បារាំង។
មជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាធម៌វិន័យ៖ ក្នុងសម័យអាណានិគមបារាំង វត្តលង្កាបានក្លាយជាវិទ្យាស្ថាន ឬជាមជ្ឈ​មណ្ឌលដ៏សំខាន់មួយសម្រាប់ការបណ្តុះបណ្តាលវិជ្ជាព្រះពុទ្ធសាសនា និងភាសាបាលី។ ព្រះសង្ឃ​ធំៗ និងបញ្ញវន្តខ្មែរជាច្រើនអង្គ/រូប ធ្លាប់បានមកសិក្សាក្រេបជញ្ជក់ចំណេះដឹងនៅទីនេះ។

៣. គ្រាដ៏ខ្មៅងងឹត (១៩៧៥ - ១៩៧៩)
* ក្នុងរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ (ខ្មែរក្រហម) វត្តលង្កាត្រូវបានរងការបំផ្លិចបំផ្លាញដូចគ្នានឹងវត្តអារាមដទៃទៀតទូទាំងប្រទេសដែរ៖
* ព្រះសង្ឃត្រូវបានបង្ខំឱ្យសឹក និងជម្លៀសចេញទៅធ្វើការជាទម្ងន់។
* ព្រះវិហារ និងកុដិត្រូវបានគេយកធ្វើជា ឃ្លាំងស្តុកឥវ៉ាន់ និងកន្លែងស្នាក់នៅរបស់កម្មាភិបាលខ្មែរក្រហម។
* គម្ពីរក្បួនច្បាប់ ព្រះត្រៃបិដកបុរាណៗជាច្រើនត្រូវបានដុតបំផ្លាញ និងបោះចោលទៅក្នុងទឹក។
* ទោះជាយ៉ាងណា ព្រះវិហារធំនៃវត្តលង្កា មិនត្រូវបានវាយកម្ទេចចោលទាំងស្រុងនោះទេ ដែលធ្វើឱ្យសំណង់ស្ថាបត្យកម្មដ៏ប្រណីតនេះនៅរក្សាបានរូបរាងរហូតដល់សព្វថ្ងៃ។

៤. ការស្តារឡើងវិញ និងការអភិវឌ្ឍន៍ក្រោយឆ្នាំ១៩៧៩
* ក្រោយថ្ងៃរំដោះ ៧ មករា ១៩៧៩ វត្តលង្កាត្រូវបានសម្អាត និងរៀបចំឱ្យមានព្រះសង្ឃគង់នៅឡើងវិញជាបណ្តើរៗ។
* វត្តនេះទទួលបានការជួសជុល និងអភិវឌ្ឍន៍យ៉ាងខ្លាំង ជាពិសេសក្រោមការដឹកនាំរបស់ សម្តេចព្រះមហាឃោសានន្ទ  និងក្រោយមកគឺ សម្តេចព្រះធម្មលិខិត លាស់ ឡាយ (អតីតព្រះចៅអធិការវត្តលង្កា និងជាសម្តេចព្រះសង្ឃនាយកស្តីទី) ។
* វត្តលង្កាក៏ត្រូវបានប្រសិទ្ធនាមបន្ថែមជា «វត្តលង្កាព្រះកុសុមារាម» ដើម្បីជាការឧទ្ទិសថ្វាយព្រះរាជកុសលចំពោះសម្តេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ស៊ីសុវត្ថិ កុសុមៈ នារីរត្នសិរីវឌ្ឍនា។

៥. វត្តលង្កានាពេលបច្ចុប្បន្ន បច្ចុប្បន្ន វត្តលង្កាមានតួនាទីយ៉ាងសំខាន់លើផ្នែកសាសនា និងវប្បធម៌ក្នុងរាជធានីភ្នំពេញ៖
មណ្ឌលវិបស្សនាធុរៈ៖ វត្តលង្កាល្បីល្បាញខ្លាំងខាងការបង្រៀន សមាធិ (វិបស្សនា) ដែលមានទាំងពុទ្ធបរិស័ទខ្មែរ និងជនបរទេសមកពីជុំវិញពិភពលោកចូលរួមរៀនសូត្រ និងអនុវត្តជាប្រចាំ។
ការអប់រំ៖ ជាកន្លែងស្នាក់នៅសិក្សារបស់សមណសិស្ស-និស្សិតយ៉ាងច្រើនកុះករមកពីតាមបណ្តាខេត្ត។
បេតិកភណ្ឌទេសចរណ៍៖ ដោយសារទីតាំងស្ថិតនៅចំកណ្តាលបេះដូងរាជធានី ក្បែរវិមានឯករាជ្យ និងសួនច្បារសម្តេចសង្ឃរាជ ជួន ណាត វត្តលង្កាបានទាក់ទាញភ្ញៀវទេសចរអន្តរជាតិជាច្រើនឱ្យចូលមកទស្សនាស្ថាបត្យកម្មព្រះវិហារខ្មែរបុរាណ និងស្វែងយល់ពីជីវភាពរស់នៅបែបពុទ្ធសាសនារបស់ព្រះសង្ឃខ្មែរ។

ប្រភព៖ ហ្វេសប៊ុក Sarun Chey

ដោយ៥០០០ឆ្នាំ