រូបមង្គល ១០៨ មាន៖ ១. រូបលំពែង ២. រូបផ្ទះកំពូល ៣. រូបផ្កាចន្ធូ ៤. រូបសវត្ថិកៈ គឺរូបស្នាមកាកបាទទាញទៅមុមខាងស្តាំ ៥. រូបផ្កាឈើក្រងលើសីសៈ ៦. រូបថាសដាក់គ្រឿងសំណែន ៧. រូបតាំងមាស ៨. រូបកង្វេរដំរី ៩. រូបប្រាសាទ ១០. រូបសសរបង្គោល ១១. រូបស្វេតច្ឆ័ត្រ ១២. រូបព្រះខ័ន ១៣. រូបផ្លឹតស្លឹកត្នោត ១៤. រូបផ្លឹតកន្ទុយក្ងោក ១៥. រូបក្បាំង ១៦. រូបបាត្រ ១៧. រូបកែវមណី ១៨. រូបភួងផ្កាម្លិះ ១៩. រូបព្រលឹតខៀវ ២០. រូបព្រលឹតក្រហម ២១. រូបព្រលឹតស ២២. រូបផ្កាឈូកក្រហម ២៣. រូបផ្កាឈូកស ២៤. រូបឆ្នាំងដាក់ទឹកពេញ ២៥. រូបថាសដាក់ទឹកពេញ ២៦. រូបមហាសមុទ្រ ២៧. រូបភ្នំចក្រវាឡ ២៨. រូបភ្នំហិមពាន្តតាំងនៅក្នុងជម្ពូទ្វីប ២៩. រូបភ្នំសិនេរុ ៣០. រូបព្រះអាទិត្យ ៣១. រូបព្រះចន្ទ ៣២. រូបផ្កាយនក្ខត្តប្ញក្ស ៣៣. រូបជម្ពូទ្វីប ៣៤. រូបបុព្វវិទេហទ្វីប ៣៥. រូបអមរគោយានទ្វីប ៣៦. រូបឧត្តរកុរុទ្វីប ៣៧. រូបព្រះចៅចក្រពត្តិ និងរូបបរិវារ ៣៨. រូបស័ង្ខសវិលទៅខាងស្តាំ ៣៩. រូបត្រីមាសមួយគូ ៤០. រូបកងចក្រ ៤១. រូបស្ទឹងធំ ទី ១ ៤២. រូបស្ទឹងធំ ទី ២ ៤៣. រូបស្ទឹងធំ ទី ៣ ៤៤. រូបស្ទឹងធំ ទី ៤ ៤៥. រូបស្ទឹងធំ ទី ៥ ៤៦. រូបស្ទឹងធំ ទី ៦ ៤៧. រូបស្ទឹងធំ ទី ៧ ៤៨. រូបភ្នំយុគន្ធរ ៤៩. រូបភ្នំឥសិន្ធរ ៥០. រូបភ្នំករវិក ៥១. រូបភ្នំសុទស្សន ៥២. រូបភ្នំនេមិន្ធរ ៥៣. រូបភ្នំវិន្តក ៥៤. រូបភ្នំអស្សកណ្ណ ៥៥. រូបស្រះអនោតត្ត ៥៦. រូបស្រះកណ្ណមុណ្ឌ ៥៧. រូបស្រះរថការ ៥៨. រូបស្រះឆន្ទន្ត ៥៩. រូបស្រះកុណាល ៦០. រូបស្រះមណ្ឌាកិនី ៦១. រូបស្រះសីហប្បបាត ៦២. រូបស្តេចគ្រុឌ ៦៣. រូបក្រពើ ៦៤. រូបទង់ជ័យ ៦៥. រូបទង់សំពត់ ៦៦. រូបវហ៍កែវ (គ្រែស្នែង) ៦៧. រូបផ្លិតមាស ៦៨. រូបភ្នំកៃលាស ៦៩. រូបស្តេចរាជសីហ៍ ៧០. រូបស្តេចខ្លាធំ ៧១. រូបស្តេចសេះវលាហក ៧២. រូបស្តេចដំរីឧបោសថ ៧៣. រូបស្តេចនាគវាសុកី ៧៤. រូបស្តេចហង្ស ៧៥. រូបស្តេចគោឧសភ ៧៦. រូបស្តេចដំរីឯរាវ័ណ ៧៧. រូបមករមាស (ដូចនាគ តែមានជេីង) ៧៨. រូបសំពៅមាសមុខបួន ៧៩. រូបមេគោដោះ ៨០. រូបកិន្នរ ៨១. រូបកិន្នរី ៨២. រូបសត្វករវិក ៨៣. រូបស្តេចក្ងោក ៨៤. រូបស្តេចក្រៀល ៨៥. រូបស្តេចសត្វចាកក្រពាក ៨៦. រូបស្តេចសត្វព្រហីត (សត្វជីវញ្ជីវ) ៨៧. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់ចាតុម្មហារាជិកា ៨៨. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់តាវត្តិង្ស ៨៩. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់យាមា ៩០. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់តុសិត ៩១. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់និម្មានរតី ៩២. រូបស្ថានសួគ៌ជាន់បរនិម្មិតវសវតី ៩៣. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់បារិសជ្ជា ៩៤. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់បុរោហិតា ៩៥. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់មហាព្រហ្មា ៩៦. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់បរិត្តាភា ៩៧. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អប្បមាណាភា ៩៨. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អាភស្សរា ៩៩. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់បរិត្តសុភា ១០០. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អប្បមាណសុភា ១០១. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់សុភកិណ្ណា ១០២. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់វេហប្ផលា ១០៣. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អសញ្ញិសត្តា ១០៤. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អវិហា ១០៥. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អតប្បា ១០៦. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់សុទស្សា ១០៧. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់សុទស្សី ១០៨. រូបស្ថានព្រហ្មលោកជាន់អកនិដ្ឋ មើលអត្ថន័យ នៃរូបមង្គល១០៨ (ចុចទីនេះ ទំព័រ៣៦) សាលកុសុនិយត្ថេរាបទាន​ កាលព្រះមានព្រះភាគ ព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ទ្រង់បរិនិព្វានហើយ ខ្ញុំបានបូជាផ្ការាំងចំពោះជើងថ្ករ ដែលគេលើកឡើងហើយ ។ ក្នុងកប្បទីមួយសែន អំពីកប្បនេះ ព្រោះហេតុដែលខ្ញុំបានបូជាផ្កា ក្នុងកាលនោះខ្ញុំដែលស្គាល់ទុគ្គតិ នេះជាផលនៃការបូជាជើងថ្ករ ។ កិលេសទាំងឡាយ ខ្ញុំដុតបំផ្លាញហើយ ភពទាំងអស់ ខ្ញុំដកចោលហើយខ្ញុំមិនអាសវៈ ព្រោះបានកាត់ចំណងដូចជាដំរីកាត់ផតាច់នូវទន្លីង ។ ឱ ! ខ្ញុំមកល្អហើយក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធរបស់ខ្ញុំ វិជ្ជា៣ ខ្ញុំបានដល់ហើយទាំងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធ ខ្ញុំបានធ្វើហើយ ។ បដិសម្ភិទា ៤ វិមោក្ខ ៨ និងអភិញ្ញា៦ នេះ ខ្ញុំបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយទាំងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធ ខ្ញុំក៏បានប្រតិបតិ្តហើយ ។ បានឮថា ព្រះសាលកុសុមិយត្ថេរ មានអាយុ បានសំដែង​នូវគាថាទាំងនេះដោយប្រការដូច្នេះ ។​ (បិដកលេខ ៧៥ ទំព័រ ៥១) ដោយ៥០០០ឆ្នាំំ

បរាភវសូត្រ ស្រង់ចេញពីព្រះត្រៃបិដក [១០] ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ។ សម័យមួយ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុង​វត្តជេតពន របស់​អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី ជិតក្រុង​សាវត្ថី ។ គ្រានោះឯង ទេវតា ១ អង្គ កាល​ដែលរាត្រី​បឋមយាម​កន្លងទៅហើយ មានរស្មី​ដ៏រុងរឿង ញុំាងវត្ត​ជេតពន​ជុំវិញទាំងអស់ ឲ្យភ្លឺ​ស្វាងហើយ ចូលទៅគាល់​ព្រះមានព្រះភាគ លុះចូល​ទៅដល់ ក្រាបថ្វាយបង្គំ​ព្រះមានព្រះភាគ ហើយស្ថិត​ក្នុងទីសមគួរ ។ លុះ​ទេវតានោះ ស្ថិតនៅ​ក្នុងទីសម​គួរហើយ ទើបក្រាប​បង្គំទូល​ព្រះមានព្រះភាគ ដោយគាថា​ដូច្នេះថា ។ [១១] យើងទាំងទ្បាយ មកដើម្បីសួរព្រះគោតមដ៏​ចម្រើន​ (ដោយគិតថា)​យើង​ទាំងទ្បាយ សូមសួរ​អំពីបុរស​បុគ្គល ដែលមាន​សេចក្តីវិនាស​ចុះអ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ (ព្រះមានព្រះភាគ ត្រាស់ថា) ១. បុរសដែល​ចម្រើន​ ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយ​បុរស​ដែលវិនាស ជាបុគ្គល គឺបណ្ឌិត​ដឹងបាន​ដោយងាយដែរ​ បុគ្គលអ្នក​ប្រាថ្នាធម៌ រមែង​ចម្រើន​ អ្នកស្អប់ធម៌ រមែងវិនាស ។ យើងទាំងទ្បាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តីវិនាសទី ១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ២ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ២. បុគ្គលមានពួកអសប្បុរសជាទីស្រឡាញ់ មិនធ្វើសេចក្តី​ស្រឡាញ់​ចំពោះ​ពួក​សប្បុរស ពេញចិត្ត​ចំពោះធម៌​របស់ពួក​អសប្បុរស នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី​ ​២ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៣ អ្វីជាប្រធាននៃសេចក្តីវិនាស ។ ៣. ជនអ្នកដេកលក់ច្រើនក្តី និយាយច្រើនក្តី មិនខ្មីឃ្មាតក្តី ខិ្ជលច្រអូសក្តី ប្រាកដ​តែខាង​ក្រោធក្តី នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជាសេចក្តី​វិនាសទី ៣ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៤ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ៤. បុគ្គលជាអ្នកស្តុកស្តម្ភ តែមិនចិញ្ចឹមមាតាក្តី បិតាក្តី ដែលចាស់ មានវ័យកន្លង​ហើយ នោះ​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៤ បពិត្រ​ព្រះមាន​ព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៥ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ ៥. បុគ្គលបញ្ឆោតព្រាហ្មណ៍ក្តី សមណៈក្តី ឬអ្នកសូម​ដទៃក្តី ដោយពាក្យ​កុហក នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៥ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៦ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ៦. បុរសបុគ្គល មានទ្រព្យជាគ្រឿងត្រេកអរ​ច្រើន មានប្រាក់ សម្បូណ៌​ភោជន​បរិភោគ​នូវភោជន​មានរសឆ្ងាញ់​តែម្នាក់ឯង នោះជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តីវិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៦ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ៧ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ៧. ជនដែលរឹងត្អឹងដោយអាងជាតិក្តី រឹងត្អឹងដោយអាង​ទ្រព្យ​ក្តី រឹងត្អឹង​ដោយអាង​គោត្រកូល​ក្តី ហើយ​មើលងាយ​ញាតិរបស់​ខ្លួន នោះ​ជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាស ទី ៧ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៨ អ្វី​ជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ៨. ជនជាអ្នកលេងស្រីក្តី លេងសុរាក្តី លេងល្បែងភ្នាល់​ក្តី រមែងញុំាង​ទ្រព្យ ដែលខ្លួន​បានហើយ បានហើយ ឲ្យវិនាសទៅ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៨ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ៩ អ្វីជា​ប្រធាននៃ​សេចក្តី​វិនាស ។ ៩. ជនមិនត្រេកអរនឹងប្រពន្ធរបស់ខ្លួន ទៅខូច​ចំពោះពួក​ស្រីពេស្យា ឬខូចចំពោះ​ប្រពន្ធនៃ​បុគ្គល​ដទៃ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ៩ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១០ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តីវិនាស ។ ១០. បុរសមានវ័យកន្លងហើយ នាំយកស្រ្តី (ក្មេង) ដែលមាន​ដោះក្បំ ដូចជាផ្លែទន្លាប់ រមែង​ដេកមិនលក់ ព្រោះ​សេចក្តី​ប្រច័ណ្ឌ​ចំពោះ​ស្រ្តីនោះ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១០ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូមព្រះអង្គ​សំដែងនូវ​ហេតុទី ១១ អ្វីជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ១១. បុរសបុគ្គល តាំងស្រ្តីអ្នកលេងខ្ជះខ្ជាយ ឬបុរស​បែបនោះ​ដែរ ក្នុងឋានៈ​ជាធំ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស​ ។ យើងទាំងឡាយ ដឹងច្បាស់នូវហេតុនុ៎ះថា នោះជា​សេចក្តី​វិនាសទី ១១ បពិត្រ​ព្រះមានព្រះភាគ សូម​ព្រះអង្គ​សំដែង​នូវហេតុទី ១២ អ្វីជាប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ ១២. បុគ្គលដែលកើតក្នុងខតិ្តយត្រកូល មានភោគៈ​តិច តែមាន​សេចក្តី​ប្រាថ្នាធំ ទៅប្រាថ្នា​រជ្ជសម្បត្តិ នោះជា​ប្រធាន​នៃសេចក្តី​វិនាស ។ បុគ្គលជាបណ្ឌិត បរិបូណ៌ដោយការឃើញ​ដ៏ប្រសើរ ពិចារណា​ឃើញច្បាស់ នូវសេចក្តី​វិនាស​ទាំងនុ៎ះ​ក្នុងលោក បណ្ឌិត​នោះ រមែងគប់​រកនូវ​លោក ដែលមាន​សេចក្តី​សុខដ៏ក្សេម​ក្សាន្ត [បាលីថា សិវំ ក្នុងទីឯទៀតៗ បានដល់​ព្រះនិព្វាន តែក្នុង​ទីនេះ អដ្ឋកថា​ប្រាប់ថា បានដល់​សេចក្តី​សុខ​ក្សេមក្សាន្ត ក្នុងមនុស្ស និងទេវតា ។] ។ ចប់ បរាភវសូត្រ ទី៦ ។ (ព្រះត្រៃបិដក ភាគ៥៤ ទំព័រទី ៣៦ សុត្តន្តបិដក ខុទ្ទកនិកាយ សុត្តនិបាត) ប្រភពដកស្រង់ Kh Wiki សំឡេង YouTube: yun tong ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ស្វេដាហ្គូនចេតិយ ឫ សិង្គុត្តរចេតិយ ឫក៏ ព្រះមហាចេតិយមាស (Shwedagon Pagoda) ជាចេតិយ​ព្រះពុទ្ធសាសនាមួយ ដែលមានទីតាំងនៅក្នុង ទីក្រុងយុាំងហ្គូន សហភាពប្រទេសភូមា ។ ចេតិយ​នេះ ស្ថិតនៅលើភ្នំដែលមានផ្ទៃរាបស្មើមួយគ្របដណ្តប់ទៅលើផ្ទៃដី ៦ ហិចតា មានកម្ពស់ ៣២៦ ហ្វីត ប្រហែល ១០០ ម៉ែត្រ និងមានទាំងកាំជណ្តើរ និងជណ្តើរយន្តគ្រប់ទិសទាំង ៤ ។ អ្វីដែលធ្វើឱ្យចេតិយនេះ កាន់តែមានតម្លៃនោះ គឺចេតិយនេះ ជាកន្លែងតម្តល់នូវព្រះកេសាធាតុ (អដ្ឋ​កេសាធាតុ) របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងជាចេតិយដែលស្រោបមាស ព្រមទាំងរចនាទៅដោយ​រតនវត្ថុដ៏មានតម្លៃផ្សេងៗជាច្រើនទៀត មានដូចជា គ្រាប់ពេជ្រដ៏ធំមួយ​​ មានទំហំ ៧៦ ការ៉ាត់ និងគ្រាប់ពេជ្រតូចៗផ្សេងទៀត សរុបចំនួន ១៨០០ ការ៉ាត់ ។ តួព្រះមហាចេតិយចាប់ពីត្របកផ្កាឈូកឡើងទៅលើត្រូវបានគេស្រោបដោយមាសដែលមានទម្ងន់​ជាង ​៦០តោន និង​មាន​វត្ថុជាច្រើនទៀត ដែលពុទ្ធបរិស័ទភូមាគ្រប់ស្រទាបវណ្ណៈទាំងអស់ បានយកមកបូជាចំពោះគុណព្រះរតនត្រ័យនេះ រហូតធ្វើឱ្យគេសន្មតចេតិយនេះថា ជាមហាចេតិយពុទ្ធសាសនា ដែលមានតម្លៃថ្លៃជាងគេបំផុតនៅក្នុងពិភពលោកទៀតផង ។ ប្រវត្តិសង្ខេប ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន ជាព្រះចេតិយដ៏ល្បីល្បាញក្នុងពិភពលោក ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ភាគច្រើនបំផុត ទាក់ទងនឹងការនិទានរឿងរ៉ាវ អំពីព្រះចេតិយនេះ ការសរសេរអំពីប្រវត្តិព្រះចេតិយមាសដ៏ធំនេះ ត្រូវបានគេសរសេររៀបរាប់អធិប្បាយជាច្រើនច្បាប់ ក្នុងនោះ ក៏មាន​ទាំងការសរសេរតាមបែបអក្សសិល្ប៍ជាច្រើននឹងជាច្រើនភាសាទៀតផង មិនត្រឹមតែអធិប្បាយ​ទៅលើរឿងរ៉ាវនឹងប្រវត្តិរបស់ព្រះចេតិយប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានរៀបរាប់ទៅលើផ្នែក​ផ្សេងៗទៀត ដូចជា ស្ថាបត្យកម្ម រូបចម្លាក់ សិប្បកោសល្យ គ្រឿងតុបតែង លំអ និងគោល​បំណងផ្សេងៗនៃការបូជា ហើយយើងអាចមើលឃើញបានដោយប្រត្យក្ស នៅតាមសាលាសំណាក់​​ជុំវិញ​ព្រះមហាចេតិយ ។ ការតាំងជាជួរៗ ផ្តល់នូវភាពរីករាយជ្រះថ្លា ក្នុងការចូលមកកាន់បូជនីយដ្ឋាន​ដ៏ពិសិដ្ឋនេះ ហើយក៏ជាការកាន់យកជាសារៈសំខាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា និងប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់ខ្លួន ។ ក៏ដូចជាបូនីយដ្ឋានបុរាណដទៃទៀត ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន មានរឿងរ៉ាវនិទានមួយគួរឱ្យមានចំណាប់អារម្មណ៍នោះ គឺ​ ក្នុងសម័យកាលនៃថ្ងៃទី ៧ នៃសប្តាហ៍ទី ៧ ( ៤៩ ថ្ងៃ) ក្រោយការត្រាស់ដឹងជាសព្វញ្ញូតញ្ញាណរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ សមណគោតម បរមគ្រូ ព្រះពុទ្ធអង្គគង់ប្រថាប់នៅក្រោមដើមរាជាយតនៈ (ដើមកែស) មួយដើម មាននាយពាណិជពីរនាក់បងប្អូននឹងគ្នា ឈ្មោះ​ថា​ តបុស្សៈ និង ភល្លិកៈ ដែលជាអ្នកដែនបោក្ខរវតីក្នុងឧក្កលាបជនបទ​​ ក្នុងរាមញ្ញប្រទេស មកធ្វើជំនួញដោយរទេះគោ ៥០០ រយ ពួកគេបានទទួលដំណឹង (ទេវតាជាញាតិសាលោហិត) ថា ព្រះសមណគោតម បានត្រាស់ដឹងជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ ដោយពពួកទេវតាជាអ្នកប្រាប់ ។ នាយពាណិជពីរនាក់បងប្អូន ក៏ចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ ហើយ បានប្រគេនសដូវចំពោះព្រះពុទ្ធអង្គ​ៗ​ ទ្រង់បានប្រទាននូវធម្មទេសនា ។ បន្ទាប់មកនាយពាណិជពីរនាក់បងប្អូននោះ សូមដល់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ជាទីពឹង ជាទីរឭក និងសូមវត្ថុជាទីនឹករលឹកពីព្រះពុទ្ធអង្គៗ ក៏យកព្រះហស្ថអង្អែល ព្រះសីសៈ បានព្រះកេសា ៨ សរសៃ (​ អដ្ឋកេសា) ប្រទានដល់ពាណិជពីរនាក់បងប្អូន ហើយពួកគេក៏បានទទួលយកដោយសេចក្តីគោរព ។ ពេលនាយពាណិជពីរបងប្អូន ធ្វើដំណើរត្រឡប់មកស្រុករបស់ខ្លួនវិញ ក៏បានយកព្រះកេសាធតុទាំង ៨ សរសៃ នោះ ទៅតម្តល់ទុកក្នុងប្រអប់មាសដាំដោយត្បូងមរកត នឹងកំពូលធំដាំដោយត្បូងទទឹង ។ នៅពេលដែលនាយពាណិជពីរនាក់បងប្អូនបានមកដល់កំពង់ផែសមុទ្រដែលជាដែនដីកំណើតរបស់​ខ្លួន ស្តេចឧក្កលាបៈ ទ្រង់ចេញមកទទួលព្រះកេសាធាតុ បន្ទាប់មកទ្រង់ក៏បានបញ្ជូនក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវទៅស្វែងរកកន្លែងនៅលើភ្នំសិង្គុត្តរៈ ដែលជាកន្លែងដ៏សមគួរដល់ការបញ្ចុះព្រះកេសាធាតុរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ។ សក្កទេវរាជ ជាស្តេចនៃទេវតា បានចង្អុលបង្ហាញនូវទីស្ថានលើភ្នំនោះ ដល់ក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវ​ទាំងនោះ ។ ទីស្ថាននៅលើភ្នំនោះ​ គឺ ជាកន្លែងតម្តល់ព្រះធាតុរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ៣ ព្រះអង្គ អំពីបុរាណកាលមក ។ ទេវតាទាំង ៣ អង្គ គឺ សូឡេទេវតា យក្សហនីទេវតា និង ទេក្ខិនទេវតា បានចង្អុលចង្ហាញប្រាប់ទីស្ថាននោះ ដល់អ្នកក្រុមអ្នកស្រាវជ្រាវ ទាំងនោះ ។ គេបានរកឃើញនូវឈើច្រត់របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកក្កុសន្ធោ ធម្មក្រកគឺតម្រង់ទឹករបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកោនាគមនោ និង ឧទកសាដក គឺសម្ពត់ងូតទឹកភ្លៀង របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធកស្សបោ ត្រូវបានគេរកឃើញនូវរណ្តៅ ឫ គុហា កំណាយប្រវត្តិសាស្ត្រនោះ ។ នៅក្នុងរណ្តៅនោះ ត្រូវបានបើកពិធីបញ្ចុះជាផ្លូវការនូវបរិក្ខារទាំងឡាយរួមមាន៖ឈើច្រត់ ធម្មក្រក ឧទកសាដក និង អដ្ឋកេសាធាតុ ទាំង ៨ សរសៃ របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសមណគោតម ។ ព្រះចេតិយមាសមួយត្រូវបានកសាងឡើងនៅក្នុងរណ្តៅ ឫក៏ គុហានោះ ហើយព្រះចេតិយប្រាក់ ត្រូវបានកសាងគ្របពីលើព្រះចេតិយមាសនោះ ហើយបន្ទាប់មក ព្រះចេតិយសំណប៉ាហាំងមួយ ត្រូវបានកសាងគ្របពីលើព្រះចេតិយប្រាក់ ព្រះចេតិយទង់ដែងមួយ ត្រូវបានកសាងស្រោបពីលើ ព្រះ​ចេតិយសំណប៉ាហាំង និងព្រះចេតិយសំណមួយទៀត ត្រូវបានកសាងស្រោបពីលើព្រះចេតិយទង់ដែងនោះ ព្រះចេតិយថ្មម៉ាប ត្រូវបានកសាងពីលើព្រះចេតិយសំណនោះ ត្រូវបានតម្តល់នៅពីលើ​ព្រះចេតិយលោហៈគឺដែកមួយ ។ សន្តតិវង្សស្តេច ដែលបានកសាងស្រោបទៅលើព្រះចេតិយមុនគេ ដោយឥដ្ឋនឹងបាយអ នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៥១ នៃគ.ស.​ ។ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៉ិន ស័រពូ (​ ជនជាតិមន) បានកសាងលើកឡើងតួ ព្រះចេតិយ រហូតដល់កម្ពស់ ៣០២ ហ្វីត ឬ៩៤.៣៧ ម៉ែត្រ ។ នៅក្នុងឆ្នាំ​ ១៧៧៤ នៃ គ.ស. សេ្តចស៊ិនព្យុស៊ិន នៃរាជធានី អ៊ិនវៈ បានកសាងតួព្រះចេតិយលើកឡើងដល់ ៣២៦ ហ្វីត ឬ ៩៩.៣៦ ម៉ែត្រ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ក៏បានកសាងតម្លើងនូវឆត្ររួតថ្មីគ្របពីលើកំពូលព្រះចេតិយផងដែរ ។ • ព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ ទាក់ទងទៅនឹងព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន ឫក៏ ព្រះមហាចេតិយមាស • សេ្តចអសោក ទ្រង់បានបញ្ជូនសាសនទូត ចូលមកកាន់ក្រុងដាហ្គូន ដើម្បីសម្អាតទីបូជនីយដ្ឋាន លើភ្នំ​ និងធ្វើការជួលជុលព្រះចេតិយឡើងវិញ។ • នៅសតវត្សរ៍ទី ៥ នៃ គ.ស. ស្តេចដ្វត្តាប៉ោង ទ្រង់បានយាងមកកាន់ទីបូជនីយដ្ឋានលើភ្នំ និងធ្វើការនមស្សការគោរពបូជាព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅសតវត្សរ៍ទី ១១ នៃ គ.ស.​ ស្តេចអនុរុទ្ធៈ នៃរាជធានីបាកាន បានយាងចុះមកកាន់ក្រុងដាហ្គូន បានថ្វាយឆត្រមាស និងឆត្រប្រាក់ ចំពោះព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅឆ្នាំ ១៣៧២ នៃ គ.ស.​ ស្តេចមន ព្យិ ញ៉ា អ៊ូ បានកសាងឡើង កម្ពស់ព្រះចេតិយ ដល់ ៦០ ហ្វីត ។ • ស្តេចមន​ ៣ អង្គ ព្រះនាម ព្យិន ញ៉ា យ៉ាន ស្តេចព្រះនាម ព្យិន ញ៉ា វៈរុ និងសេ្តចព្រះនាម ព្យិន ញ៉ា ឆាំង បានជួសជុលព្រះមហាចេតិយ បន្ទាប់ពីការខូចខាតដោយសារគ្រោះរញ្ជួយដីជាច្រើនដង ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៥១ នៃ គ.ស. ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ិនស័រពូ ( ជនជាតិមន) ទ្រង់បានកសាងព្រះមហាចេតិយ ឡើងដល់កម្ពស់ ៣០២ ហ្វីត ឫ ៩៤.៣៧ ម៉ែត្រ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៤៧៦ នៃ គ.ស. ព្រះមហាក្សត្រីយានី ស៊ិន ស័រពូ និងព្រះរាជសុណិសា ព្រះ​មហា​ក្សត្រ ព្រះចៅធម្មសេឌី(ជនជាតិមន) ទ្រង់បានតុបតែងលំអបន្ថែម នៅលើភ្នំសិង្គុត្តរៈ នោះ ។ ព្រះ​មហាក្សត្រ ព្រះចៅធម្មសេឌី ទ្រង់បានចាក់ពុម្ពជាជួងស្ពាន់ដ៏ធំមួយ និងឧទ្ទិសចំពោះព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៦០៨ នៃ គ.ស.​ អ្នកផ្សងព្រេង ឈ្មោះ​ ហ្វីលប៉េដឺ ព្រីតូ (ជនជាតិប៉ទុយហ្គាល) ដែលជាអ្នកគ្រប់គ្រង់នៅក្នុងក្រុងកំពង់ផែ មាត់សមុទ្រតាំងហ្លីន បានយកជួងស្ពាន់នោះ ទៅរំលាយសម្រាប់ធ្វើជាកានុងកាំភ្លើងធំ ប៉ុន្តែនៅពេលនោះដែលនាវាដឹកទៅដល់ពាក់កណ្តាលទន្លេ ក៏បានលិចចុះដល់បាតទន្លេដ័របោង ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៥ នៃ គ.ស.​ ស្តេច ស៉ិន ព្យិស៉ិន នៃរាជធានី អ៉ិនវ: បានកសាងព្រះចេតិយឡើងដល់កម្ពស់៣២៦ ហ្វីត ឫ ៩៩.៣៦ ម៉ែត្រ ព្រះអង្គក៏បានដំឡើងនូវឆត្រថ្មីដាក់លើកំពូលព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៧៧៨ នៃ គ.ស.​ ព្រះរាជបុត្រ និងព្រះរាជទាយាទ​ ព្រះនាម សិនគុ ទ្រង់ក៏បានចាក់ពុម្ពជាជួងស្ពាន់ មានទម្ងន់ ២៦ តោន ដើម្បីឧទ្ទិសចំពោះព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨២៤ នៃ គ.ស. នៅពេលដែលសង្គ្រាមរវាង អង់គ្លេសនឹងភូមាលើកទី ១ ចាប់ផ្តើមផ្ទុះឡើង កងកម្លាំងទ័ព របស់អង់គ្លេស បានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់នឹងធ្វើជាកំពែងការពារ បន្ថែម​ទប់ទល់នឹងទ័ពភូមា នៅលើភ្នំនោះ នៅថ្ងៃទី ១២ ខែឧសភា ឆ្នាំ ១៨២៤ ។​ កងទ័ពអង់គ្លេស ក៏បានរុករើព្រះចេតិយនឹងបានដាក់ចុះនូវជួងស្តេចសិនគុ នាំយកជារបស់ជ័យ​ភណ្ឌ ប៉ុន្តែនៅពេលដែលចម្លងតាមសាឡាងឆ្លងទន្លេ ទៅនោះ ស្រាប់តែសាឡាងផ្អៀងហើយរអិលធ្លាក់ចូលទៅក្នុងទឹកទន្លេបាត់ទៅ ក្រោយមកប្រជាជនភូមា បានចាត់ចែង ដើម្បីស្រង់ជួងនោះ នាំយកទៅដាក់នៅកន្លែងដើមវិញ បច្ចុប្បន្ននេះ ជួងនោះ ស្ថិតនៅក្នុងរោងវេទិកា ឫ សាលាសំណាក់នៅជ្រុងខាងជើងឆៀងខាងលិចនៃព្រះមហាចេតិយ ។ រហូតដល់ថ្ងៃទី ៩ ខែធ្នូ ឆ្នាំ ១៨២៦ ទើបកងទ័ពរបស់អង់គ្លេស ដកចេញអស់ពីព្រះចេតិយ ហើយទើបប្រជាជនភូមា ធ្វើការជួសជុលព្រះចេតិយជាទ្រង់ទ្រាយធំឡើងវិញ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៥២ នៃ គ.ស. សង្គ្រាមរវាង អង់គ្លេសនឹងភូមា លើកទី ២ ចាប់ផ្តើមផ្ទុះឡើងវិញ ហើយនៅថ្ងៃទី ១៤ ខែមេសា កងទ័ពរបស់អង់គ្លេស ក៏បានគ្រប់គ្រងកាន់កាប់ និងធ្វើជា​កំពែងការពារបន្ថែមទប់ទល់នឹងទ័ពភូមា នៅលើភ្នំនោះ ម្តងទៀត ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ​ ១៨៤១ នៃ គ.ស.​ ស្តេច ថាយវឌី (ថាយៈវៈឌី) ទ្រង់ក៏បានយាងមកនមស្សការព្រះចេតិយស្វេដាហ្គូន ហើយបានបូជាព្រះចេតិយដោយជួងមាស និងប្រាក់បំពាក់លើឆត្រដាក់លើ​កំពូល​ចេតិយ ហើយព្រះអង្គទ្រង់ក៏បានចាក់ពុម្ពជួងស្ពាន់មួយមានទម្ងន់ ៤០ តោន ដើម្បីបូជា ចំពោះព្រះមហាចេតិយផងដែរ ជួងនោះ ស្ថិតនៅក្នុងរោងវេទិកា ឫសាលាសំណាក់នៅជ្រុងខាងជើង ឆៀងខាងកើតនៃព្រះមហាចេតិយ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៨៧១ នៃ គ.ស.​ ខែវិច្ឆិកា ឆត្ររួត កង្ហាខ្យល់នឹងគ្រាប់ពេជ្ររបស់ស្តេចព្រះចៅមិនដូន ត្រូវបានដំឡើងដាក់ លើកំពូលព្រះមហាចេតិយ​ ។ • នៅក្នុងឆ្នាំ ១៩២០ នៃ គ.ស. ខែធ្នូ ទី ៥ ពួកពាហិរសាសនា នៃសាកលវិទ្យាល័យយុាំងហ្គូន បានទៅបោះជំរំនៅនឹងជើងភ្នំហើយបានចារអក្សរចារឹកលើផ្ទាំងថ្មជា ៥ ភាសា ដើម្បីរំលឹក ចំពោះ​ពាហិរសាសនិក ដែលស្ថិតនៅទិសជ្រុងខាងត្បូង ឆៀងខាងលិច នៃព្រះមហាចេតិយ នៅជ្រុងនោះ ក៏មានសិលាចារឹក របស់ស្តេចធម្មសេឌីតាំងនៅលើរោងសាលាវេទិកាផងដែរ ។ រដ្ឋាភិបាលភូមា និងសាធារណជនទូទៅ បានរួបរួមគ្នាជាកម្លាំងសាមគ្គីជាធ្លុងមួយ កសាងព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន ។​ ឥឡូវនេះ ព្រះចេតិយមានឆត្ររួតថ្មី​ ថាសមាសថ្មី មានព្រះពុទ្ធប្បដិមា ដែលវិចិត្រដោយថ្មហ្គិច ព្រះពុទ្ធរូ​ប និងពុទ្ធសាវករូប ជាវិសុទ្ធបុគ្គល ឫ សន្តបុគ្គល ព្រះសង្ឃពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានឆ្លាក់ឡើងធ្វើពីថ្មបាយក្រៀម ។ ការនមស្សការគោរពបូជា នរជនណាមួយ​ បានមកថ្វាយបង្គំនមស្សការព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន និងកើតសេចក្តីស្ងប់ស្ងែងក្នុងចិត្តថា ហាក់ដូចជានៅក្នុងស្ថានទេវលោកណាមួយដូច្នោះឯង ព្រោះជាព្រះចេតិយមានអាយុកាល​ជាង ២៦០០ ឆ្នាំហើយ ជាព្រះចេតិយមានតម្លៃជាងព្រះចេតិយដទៃទៀតទាំងអស់ក្នុងពិភព​លោក និងត្រូវបានគេចាត់ជាអច្ឆរិយៈវត្ថុទី ៩ នៅក្នុងលោក ។ នៅសាធារណរដ្ឋ សហ​ភាព​មី​យ៉ាន​ម៉ា​ ចេតិយនេះ ត្រូវបានគេចាត់ជាចេតិយទីមួយ ដែលមានការគោរពនមស្សការបូជាជារៀងរាល់ថ្ងៃច្រើនបំផុត សម្រាប់ពុទ្ធសាសនិកជន សូម្បីបរទេសមិនមែនជាពុទ្ធសាសនិកជននោះ ក៏ទៅទស្សនាមើលការគោរបូជានៅទីនោះមិនដែលដាច់ផងដែរ ។ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់បានប្រៀនប្រដៅ​យើង​ឱ្យមានមេត្តាករុណាសន្តោសខន្តីដល់គ្នានឹងគ្នា តាមរយៈកាយវាចាចិត្ត ហើយនឹងទទួល​ផលមកវិញ តាមអំពើកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើ ។ ព្រះធម៌របស់ព្រះអង្គបានបង្ហាញឱ្យឃើញនូវលក្ខណៈ របស់មនុស្សយើង នូវភាពរាក់ទាក់បដិសណ្ឋារកិច្ចសន្តានចិត្តល្អ​ និងការបរិច្ចាគទាន ។ សម្រាប់ព្រះចេតិយ គឺជា ផែនដីរបស់យើង ហើយផែនដីរបស់យើង គឺជា ជីវិតរបស់យើង ។ មានគ្រូបាអាចារ្យទាំងឡាយ រួមទាំងព្រះសង្ឃតែងតែផ្តល់ដំបូន្មានដល់យើង ឱ្យយើងដើរតាមផ្លូវរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ ។ មានជនបរទេសមួយចំនួន គិតថា ជាការយល់ខុសមួយ នៅពេលដែលយើងថ្វាយបង្គំព្រះមហាចេតិយ ឫ ព្រះពុទ្ធប្បដិមា ណាមួយ ។ ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន និងព្រះពុទ្ធប្បដិមាទាំងឡាយ គឺសុទ្ធសឹងតែតំណាងដល់ការចងចាំរបស់យើង ចំពោះអ្នកត្រាស់ដឹងគឺ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសព្វញ្ញូតញ្ញាណ និងព្រះធម៌របស់ព្រះអង្គ ដែលតែងតែរឭកដាស់តឿនដល់យើងថា មានតែផ្លូវចេញចាកពីវដ្តៈនេះទេ ដែលជាទីមិនមានការកើតទៀត ។ បច្ចុប្បន្នដែលមានសេចក្តីទុក្ខតាមផ្លូវកាយនឹងផ្លូវចិត្តដោយសាររាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ គឺត្រូវតែបដិបត្តិតាមធម៌របស់ព្រះពុទ្ធ ។ បើដូច្នោះអ្វីដែលយើងត្រូវធ្វើគឺ ត្រូវបដិបត្តិតាមព្រះអដ្ឋង្គិកមគ្គប្រកបដោយអង្គទាំង ៨ ប្រការរបស់ព្រះអង្គ​ ដើម្បីដឹងសម្រេចបាននូវព្រះនិព្វាន​ ។ ដូច្នេះហើយ​ ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន មិនមែនត្រឹមតែជាបូជនីយដ្ឋាន សម្រាប់បូជាក្នុងពិធីសាសនាប៉ុណ្ណោះទេ តែថែមទាំងដឹកនាំឱ្យ មានសុភមង្គលជីវិតទៀតផង ។ គាថាសម្រាប់នមស្សការបូជា សិង្គុត្តរចេតិយ ឫ ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន ឫក៏ ព្រះមហាចេតិយមាស ​កក្កុសន្ធោ ធម្មការកំ កោនាគមនោ កាយពន្ធនំ សាដកំ ​កស្សបោពុទ្ធោ គោតមោ អដ្ឋកេសាធាតុយោ ។ព្រះពុទ្ធកក្កុសន្ធោ បានបញ្ចុះ ធម្មក្រក ព្រះពុទ្ធកោនាគមនោ បានបញ្ចុះ វត្ថពន្ធ ព្រះពុទ្ធកស្សបោ បានបញ្ចុះសាដក ព្រះពុទ្ធសមណគោតម បានបញ្ចុះ អដ្ឋកេសាធាតុ ៨ សរសៃ ។ បញ្ជាក់សារជាថ្មីម្តងទៀត៖ • ព្រះមហាចេតិយសេ្វដាហ្គូន ឫ សិង្គុត្តរចេតិយ ឫក៏ ព្រះមហាចេតិយមាស ស្ថិតនៅក្នុងទីក្រុងយ៉ាងហ្គូន សាធារណរដ្ឋសហភាពមីយ៉ាន់ម៉ា (ប្រទេសភូមា) • ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន មានទម្ងន់មាស ជាង ៦០ តោន • ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន មានអាយុកាល ជាង ២៦០០ ឆ្នាំហើយ ក្រោយការបានត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ សមណគោតម គង់ក្រោមម្លប់ដើមរាជាយតនៈ (ដើមកែស) ក្នុងសប្តាហ៍ទី ៧ ( ក្រោយត្រាស់ដឹងបាន ៤៩ ថ្ងៃ) • ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន បានតម្តល់ព្រះអដ្ឋកេសាធាតុ ( ៨ សសៃ) តាមរយៈ ឧបាសក ពីរបងប្អូនបង្កើតនឹងគ្នាតបុស្សៈ និង ភល្លិកៈ ឧបាសក ។ • ព្រះមហាចេតិយស្វេដាហ្គូន ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអច្ឆរិយៈវត្ថុទី ៩ នៅក្នុងពិភពលោក ដែលមានតម្លៃថ្លៃជាងព្រះចេតិយដទៃទៀតទាំងអស់ក្នុងលោក ។ • ព្រះមហាចេតិយសេ្វដាហ្គូន បានតម្តល់ព្រះធាតុរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ៤ ព្រះអង្គហើយ ធម្មក្រករបស់ព្រះពុទ្ធកក្កសន្ធោ វត្ថពន្ធរបស់ព្រះពុទ្ធកោនាគមនោ ឧទកសាដករបស់ព្រះពុទ្ធកស្សបោ និងអដ្ឋកេសាធាតុ ៨ សរសៃ របស់ព្រះពុទ្ធសមណគោតម ។ • ពិធីបុណ្យទីងយ៉ាន (Thingyan Festival) ឫក៏ ពិធីបុណ្យ ចូលឆ្នាំរបស់ជនជាតិភូមា ប្រារព្ធធ្វើឡើង នៅថ្ងៃទី ១៧ ខែមេសា នៅទីក្រុងយុាំងហ្គូន ប្រទេសភូមា ។ សូមឱ្យជា ឧបនិស្ស័យនៃការរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង នៅក្នុងវដ្តៈនេះ ជាទីអស់ទៅនូវអាសវ កិលេស​ទាំងឡាយ សូមបានជាបច្ច័យនៃការបានសម្រេចមគ្គផលនិព្វាន ក្នុងអនាគតជាតិ បើមិនទាន់បានសម្រេចទេ សូមឱ្យជាអ្នក មានសទ្ធា មានចាគៈ មានបញ្ញា​ ស្មារតី សម្បជ្ជញ្ញៈ ជាបុគ្គល មានសម្មាទិដ្ឋិដើរតាមផ្លូវនៃមាគ៌ានៃព្រះពុទ្ធសាសនា ប្រាស់ចាករោគា ជួបតែអ្នកប្រាជ្ញ បណ្ឌិតសប្បុរស ជួយដឹកនាំផ្លូវ ទៅកាន់សួគ៌ និងព្រះនិព្វាន នៅក្នុងពេលខាងមុខ សូមត្រេកអរ ជ្រះថ្លា រីករាយ​ បីតិ សោមនស្ស ក្នុងសន្តានចិត្ត សូមអនុមោទនា...! ដកស្រង់អត្ថបទដោយ: ភិក្ខុ ធម្មប្បជ្ជោតោ វ៉ាត ចំរើន + បម្រាមគួរចងចាំសម្រាប់ភ្ញៀវអ្នកទេសចរទាំងឡាយ • មិនត្រូវពាក់អាវស្ត្រី ដែលរលុងធំពេក និងខើចពេក ចូលកាន់ទីលាន ព្រះមហាចេតិយឡើយ ។ • មិនត្រូវស្លៀកខោ ឫ សម្ពត់ខើចលើជង្គង់​ ចូលកាន់ទីលានព្រះមហាចេតិយឡើង ។ • មិនត្រូវពាក់ស្បែងជើង ឫ ទ្រនាប់ជើង ចូលកាន់ទីលានព្រះមហាចេតិយឡើយ ។ • មិនត្រូវពាក់ស្រោមជើង ឫ ស្រោមជើងកវែង ចូលកាន់ទីលានព្រះមហាចេតិយឡើយ ។ ប្រភព ហ្វេសប៊ុក ភិក្ខុសារត្ថទីបនី វឿន សារ៉ាត់ ដោយ៥០០០ឆ្នាំំ

សិក្សា​ប្រវត្តិ​ដូនជី តាមការយល់ឃើញរបស់មនុស្សទូទៅ ពាក្យថាដូនជី គឺជាស្ត្រី ដែលកោរសក់ កោរចិញ្ចើម ស្លៀកសពាក់ស និងរក្សា​សីល​៨ ។ ដូនជីមានប្រវត្តិតាំងអំពីសម័យព្រះពុទ្ធអង្គគង់ព្រះជន្មនៅឡើយម្លេះ ដោយសារព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅដូនជីថាជា ឧបាសិកា ។ ដូនជីចាត់ទុកជាសាវិកា {សាវ័កស្រី} មួយប្រភេទនៅក្នុងចំណោមពុទ្ធបរិស័ទទាំងបួន​ពួក ក្នុង​ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ដោយ​លោក​បាន​សម្តែង​ទុកយ៉ាងច្បាស់នៅក្នុងព្រះត្រៃបិដក ។ តើកំណើតនៃដូនជីនៅក្នុងស្រុកខ្មែរមានតាំង​ពីពេល​ណា​មក ហើយ​ការ​បួស​ធ្វើជា​ដូន​ជីមានបំណង និងទិសដៅអ្វីខ្លះ? លោក បុណ្យ ប៊ុនសារ៉ាត់ សាកលវិទ្យាធិការរងនៃពុទ្ធិកសាកលវិទ្យាល័យព្រះសីហមុនីរាជ បានលើកឡើងថា ដូនជីនេះមាន​តាំងពីសម័យព្រះពុទ្ធទ្រង់គង់នៅម្លេះ តែចំណែកប្រវត្តិដូនជី ដែលកើតមាននៅក្នុងស្រុកខ្មែរយើង មិន​មាន​ប្រភព​ណា​មួយ​បញ្ជាក់​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​លាស់​ថា មាន​តាំង​ពីពេលណាមកទេ ប៉ុន្តែបើតាមការ​សន្និដ្ឋាន គឺ​ប្រហែល​ជា ហូរ​ចូល​មក​ព្រម​គ្នា​នឹង​សាសនា​ថេរវាទម្លេះ។ លោកបានបន្តទៀតថាដូនជីមានច្រើនប្រភេទដូចជា ដូនជី ស្លៀក​ពាក់​ពណ៌​ខ្លឹម​ខ្នុរ កោរ​សក់ កោរ​ចិញ្ចើម សមាទាន​សីល ១០ ជា​សីល​របស់​សាមណេរ ដូនជីប្រភេទនេះ​មាន​នៅ​ប្រទេស​ភូមា គេ​ហៅ​ថា សីលចារិនី, ដូនជី ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​ពណ៌លឿង កោរសក់ កោរចិញ្ចើម សមាទាន​សីល​៨​ក៏​មាន សីល​១០​ក៏មាន ដូនជី​ប្រភេទ​នេះ​ហៅ​ថា សង្ឃនី, ដូនជី ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​ពណ៌​ស មិន​កោរ​សក់ មិនកោរចិញ្ចើម ហើយ​សមាទាន​សីល​៨ ហៅថា ជី​ព្រាហ្មណ៍ ឬ​ឧបាសិកា ព្រោះ​យក​លំ​នាំ​តាមបែប​ព្រាហ្មណ៍ ដែល​និយម​ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​ពណ៌​ស ការ​បួស​បែប​នេះ គឺបួស​រយៈ​ពេល​ខ្លីតែ​ប៉ុណ្ណោះ, និង​ដូន​ជី ស្លៀក​ដណ្តប់​សំពត់​ពណ៌​ស កោរ​សក់ កោរចិញ្ចើម សមាទាន​សីល​៨ ឬ​សីល​១០ ជា​និច្ច​កាល។ លោកបានបញ្ជាក់ផងដែរថា ការបួសធ្វើជាដូនជី គឺមានទិសដៅដូចគ្នាទៅនឹងភិក្ខុ សាមណេរ​ដែរ គឺដើម្បីរួមចំណែកក្នុងការជួយអប់រំ និងដឹកនាំមនុស្ស ដើម្បីស្វែងរកសេចក្តីសុខសន្តិភាពជូនសង្គមមនុស្ស, ជួយផ្តល់នូវចំណេះដឹងផ្លូវធម៌ដល់សង្គម, រួមចំណែកជួយពង្រឹងព្រះពុទ្ធសាសនា តាមរយៈការប្រតិបត្តិដើម្បីឲ្យបាននូវសីល សមាធិ បញ្ញាដល់សាសនិកជន, រួមចំណែកក្នុងការការពារវប្បធម៌ និងអរិយធម៌ខ្មែរ និងដើម្បីបន្តអាយុកាលព្រះពុទ្ធសាសនាឲ្យបានស្ថិតស្ថេរយូរអង្វែង។ លោកបានបញ្ជាក់បន្ថែមទៀតថា ដូនជីចាំបាច់ត្រូវរស់នៅក្នុងវត្តជាមួយនឹងព្រះភិក្ខុសង្ឃ ប៉ុន្តែដូនជីមិនត្រូវបានចាត់ទុកថាជាសមណៈទេ គេគ្រាន់តែចាត់ទុកថាជាឧបាសិកាដែលនៅវត្តហើយ ស្លៀកដណ្តប់សំពត់សតែប៉ុណ្ណោះ ការបំបួសដូនជី គឺចៅអធិការវត្តធម្មតាក៏អាចបំបួសបានដូចសាមណេរដែរ៕ បញ្ញាភិលង្គារៈ ប្រភពដកស្រង់ ហ្វេសប៊ុកសីលវតី តូច Sīlavatī kusalā ប្រភពសំឡេង YouTube: yun tong ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

តាំង​ពី​ព្រះ​សម្មាសម្ពុទ្ធ​បរមគ្រូ​ទ្រង់​បរិនិព្វាន​ទៅ​ពុំ​ទាន់​មាន​ប្រទេស​ពុទ្ធសាសនិក​ណា​មួយ​បាន​ផ្តើម​បង្កើត​ទង់​ព្រះ​ពុទ្ធសាសនា​ឱ្យ​មាន​រូប​រាង​ឡើង​ពិត​ប្រាកដ​ដូច​ក្នុង​ប្រពៃណី​ឯ​ទៀត​ឡើយ​នោះ​ទេ​។ លុះ​ដល់​ថ្ងៃ​អង្គារ ៦ រោច ខែ ជេស្ធ ឆ្នាំខាល

មហាវិទ្យាល័យនាឡន្ទា ជាមជ្ឈមណ្ឌលសិក្សាព្រះពុទ្ធសាសនាយ៉ាងសំខាន់ នាឡន្ទាជា ក្រុងខ្នាតតូចប៉ុន្តែមានមនុស្សអាស្រ័យនៅកុះករ នាឡន្ទាបានប្រាកដ

វិន័យបិដក ភាគ៨ កឋិនក្ខន្ធកៈ បាន​ចែង​អំពី​បុព្វហេតុ​នៃ​បុណ្យកឋិន​ថា“ក្នុង​សម័យ​ពុទ្ធកាល ផផឲផឥឲផព្រះសម្ពុទ្ធ ទ្រង់​ពុទ្ធានុញ្ញាត​ឱ្យ​ភិក្ខុ​ប្រើប្រាស់ តែ​បង្សុកូល​ចីវរ ព្រះអង្គ​ពុំ​ទាន់​បាន​ពុទ្ធានុញ្ញាត​ឱ្យ​ប្រើ​គហបតី​ចីវរ​នៅឡើយ“ ​។ នា​សម័យ​មួយ​នោះ​នៅ​ក្នុង​រវាង​មជ្ឈិម​ពោធិកាល ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​កំពុងតែ​ចាំ​ព្រះវស្សា​ក្នុង​វត្តជេតពន ដែល​ជា​អារាម​របស់​អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី សាង​ថ្វាយ​នៅ​ទៀប​ក្រុងសាវត្ថី​។ គ្រានោះ​មាន​ភិក្ខុ​៣០​អង្គ​”ភទ្ទវគ្គិយត្ធេរ“ ក្នុង​ដែន​បាឋេយ្យ ជា​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​ធម៌ធុតុង្គ​រុក្ខមូល​នៅ​ក្នុង​ព្រៃ​បាន​នាំគ្នា​និមន្ត​ចេញពី​ទីនោះ​មកកាន់​ក្រុងសាវត្ថី ដើម្បី​នឹង​ចូល​ក្រាបបង្គំគាល់​ព្រះសម្ពុទ្ធ​។ ប៉ុន្តែ​ពេល​ភិក្ខុ​ទាំងអស់​បាន​មកដល់​តែ​ត្រឹម​សាកេត (ភូមិ​មួយ​នៅ​ជាប់នឹង​ក្រុងសាវត្ថី) ស្រាប់តែ​ថ្ងៃ​ចូលវស្សា​ក៏​មកដល់​នឹង​ស្រូត​មក​ទៀត​មិនទាន់ ក៏​នាំគ្នា​ផ្អាក​ធ្វើដំណើរ​ស្វែងរក​ទីសេនាសនៈ​នៅ​ចាំវស្សា​៣​ខែ នា​ទីនោះ​តែម្ដង​ទៅ​។ ភិក្ខុសង្ឃ​ទាំង​៣០​អង្គ​នោះ​មាន​សេចក្ដី​អផ្សុក​កើតទុក្ខ​តូច​ព្រះទ័យ​យ៉ាងខ្លាំង ដោយ​គិត​ឃើញ​ថា​ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​គង់នៅ​ទីនោះ​ចម្ងាយ​ត្រឹមតែ​៦​យោជន៍ (៩៦​គីឡូម៉ែត្រ) ទៀត​សោះ មិន​សម​យើង​ទាំងឡាយ​ស្កុន​ដំណើរ​មិនបាន​ចូល​គាល់​បម្រើ​ព្រះអង្គ​ដូច​បំណង​។ លុះដល់​ថ្ងៃ​ចេញវស្សា​បវារណា​ស្រេចហើយ ភិក្ខុ​ទាំងអស់​ក៏​នាំគ្នា​ប្រញាប់ប្រញាល់​ចូលកាន់​ក្រុងសាវត្ថី​។ លុះដល់​ហើយ ភិក្ខុ​ទាំង​៣០​អង្គ ក៏បាន​ចូល​ទៅ​ក្រាបថ្វាយបង្គំ​គាល់​ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយ​មាន​ស្បង់​ចីវរ​ទទឹក​ជោក​។ ព្រះសម្ពុទ្ធ ក៏​មាន​ព្រះភាគ​ទ្រង់​មាន​ព្រះបន្ទូល​រួសរាយ​រាក់ទាក់ និង​ត្រាស់​សួរសុខទុក្ខ​ភិក្ខុ​ទាំងនោះ​ថា “ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ! តើ​សរីរយន្ត​របស់​អ្នក​ទាំងឡាយ ល្មម​អត់​សង្កត់​បាន​ឬ​ទេ​? ល្មម​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​បាន​ឬ​ទេ​? តើ​អ្នក​ទាំងឡាយ​មាន​សេចក្ដី​ព្រមព្រៀង​ស្មោះស្មើ​ឥតមាន​វិវាទ​ទាស់ទែង​គ្នា​ទេ​ឬ​?“​។​ ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​នោះ​ក៏​ក្រាបបង្គំទូល​នូវ​សេចក្ដី​លំបាក​ខ្លាំង​របស់​ខ្លួន​ក្នុង​ការ​ធ្វើដំណើរ ដែល​មាន​មក​តាម​ផ្លូវ ដោយ​សព្វគ្រប់​ប្រការ​។ លំដាប់នោះ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​សម្ដែង​នូវ​ធម្មកថា​ប្រារព្ធ​អំពី​សង្សារវដ្ដ​មិន​មាន​ទីបំផុត​ប្រោស​ប្រទាន​ដល់​ភិក្ខុ​ទាំងនោះ​។ លុះ​ចប់​ធម៌​ហើយ ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​នោះ​បាន​សម្រេច​ព្រះអរហត្ត​ផល​គ្រប់ៗ​អង្គ​រួច​ហើយ​ក៏​នាំគ្នា​ក្រាបថ្វាយបង្គំលា​ព្រះសម្ពុទ្ធ​ចៀសចេញទៅ​។ លំដាប់​តអំពីនោះមក​ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ព្រះពុទ្ធ​ចិន្ដា​ថា “ប្រសិនបើ​តថាគត​បាន​អនុញ្ញាត​នូវ​កឋិនត្ថារកិច្ច​ដល់​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ទុក​រួចពី​គ្រា​មុន​មក​ម៉្លេះ​សម​ភិក្ខុ​ទាំង​៣០​អង្គ​នេះ​បាន​លះ​ចីវរ​មួយ​ទុក​នៅ​កន្លែង ហើយ​យក​ជាប់​មក​ជាមួយ​ខ្លួន តែ​ស្បង់​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ​មាន​អត្ថិភាព​ស្រាល​មិន​លំបាក​តាម​ផ្លូវ​យ៉ាង​នេះ​សោះឡើយ​។ រីឯ​កឋិនត្ថារកិច្ច​នេះ​សោត ព្រះពុទ្ធ​ទាំងឡាយ​គ្រប់​ព្រះអង្គ​ក៏​ធ្លាប់​បាន​អនុញ្ញាត​ទុក​ដល់​សាវក​ពុំ​ដែល​លះបង់​ផង“​។ លុះ​ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ព្រះតម្រិះ​យ៉ាង​ដូច្នេះ​ហើយ ទើប​ទ្រង់​ត្រាស់​ឱ្យ​ប្រជុំ​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​រួចហើយ ទ្រង់​អនុញ្ញាត​នូវ​កឋិនត្ថារកិច្ច​ដល់​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ​ថា “អនុជានាមិ ភិក្ខវេ វស្សំ វុត្ថានំ ភិក្ខុនំ កឋិនំ អត្ថរិតុំ អត្ថតកឋិនទានំ វោ ភិក្ខវេ បញ្ច កប្បិស្សន្តិ“​។ ប្រែថា “ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ! តថាគត​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ ដែល​នៅ​ចាំវស្សា​រួចហើយ​ទទួល​ក្រាលគ្រង​កឋិន​បាន​។ ម្នាល​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ! អានិសង្ស​៥​ប្រការ​នឹង​សម្រេច​ដល់​ភិក្ខុ​ទាំងឡាយ ដែល​ជា​អ្នក​បាន​ក្រាលគ្រង និង​បាន​អនុមោទនា​កឋិន​រួចហើយ​នោះ“​។ កឋិនកាល (កាលទាន) ចីវរ​កឋិន​មិន​ខុសប្លែក​គ្នា​អំពី​ចីវរ​ទាន​ដទៃ​ទៀត​ទេ គ្រាន់តែ​ការ​ធ្វើ​បុណ្យកឋិន​ចីវរ​មាន​កំណត់កាល​បរិច្ឆេទ​ច្បាស់លាស់ និង​មាន​ប្រជាប្រិយភាព​ច្រើន ដែល​ហៅថា “កឋិនកាល ឬ​កាលទាន“​។ ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ពុទ្ធានុញ្ញាត​ឱ្យ​ភិក្ខុសង្ឃ​ទទួល​ស្បង់ចីវរ​អំពី​ពុទ្ធបរិស័ទ និង​គហបតី​ទាំងឡាយ ក្នុង​ពេល​មួយ​ខែ កំណត់​ពី​ថ្ងៃ​១​រោច ខែ​អស្សុជ​ដល់​ថ្ងៃ​១៥​កើត​ពេញបូណ៌មី​ខែ​កត្តិក (ការ​រវាង​ពាក់កណ្ដាល​ខែ​តុលា​ដល់​ពាក់កណ្ដាល​ខែ​វិច្ឆិកា​)​។ ព្រះសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​ព្រះ​មេត្តា​ប្រោស​អនុញ្ញាត ដល់​ភិក្ខុសង្ឃ ជា​អ្នក​ក្រាលគ្រង និង​អនុមោទនា​កឋិន​នោះ​បាន​ទទួល​អានិសង្ស​៥​ប្រការ​។ ជន​មាន​សទ្ធា​ដែល​បាន​ធ្វើ​កឋិនទាន​ឈ្មោះ​ថា​ជា​អ្នក​បាន​គោរព​នូវ​ព្រះពុទ្ធដីកា ដែល​ទ្រង់​បាន​ពុទ្ធានុញ្ញាត​ឱ្យ​ភិក្ខុសង្ឃ បាន​ទទួល​អានិសង្ស​៥​ប្រការ​ផង ជា​អ្នក​មាន​ចិត្ត​អាណិត​អាសូរ ចំពោះ​ភិក្ខុសង្ឃ ដែល​បាន​គង់​ចាំវស្សា​អស់​ត្រីមាស​នោះ​ផង និង​ជា​អ្នក​ត​អាយុ​ព្រះពុទ្ធសាសនា អស់​កាល​ជា​យូរ​អង្វែង​ទៅ​ផង​។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ទ្រង់​សម្ដែង​ជា​គាថា​យ៉ាង​នេះ​ថា “សុខស្ស ទាតា មេធាវី សុខំ សោអធិគច្ឆតិ“​។ ប្រែថា “ជន​ដ៏​មាន​ប្រាជ្ញា (ណាមួយ) បាន​ធ្វើ​នូវ​សេចក្ដី​សុខ​ស្រួល (ដល់​អ្នកដទៃ) ជន​នោះ​ឯង​រមែង​បាន​ជួបប្រទះ​នឹង​សេចក្ដី​សុខ​ស្រួល (ជា​ពិតប្រាកដ​ពុំ​ដែល​ខាន​ឡើយ)“​។ សេចក្ដីអធិប្បាយ​ជា​យ៉ាង​នេះ​ថា “ជន​ណា​បាន​ធ្វើ​កឋិនទាន ដែល​នាំ​ឱ្យ​ភិក្ខុសង្ឃ​បាន​ទទួល​នូវ​អានិសង្ស​៥​យ៉ាង​ក្នុង​រវាង​៥​ខែ​បាន​ឈ្មោះ​ថា​ជា​អ្នក​ឱ្យ​សេចក្ដី​សុខ​ស្រួល​ដល់​អ្នកដទៃ​ក្នុង​បច្ចុប្បន្ន​ជាតិ ជន​នោះ​ឯង​តែង​បានសុខ​ក្នុង​មនុស្សលោក និង​ទេវលោក ក្នុង​អនាគត​។ ដោយ​អំណាច​ផលានិសង្ស​នៃ​កឋិន​នោះ​ក្នុង​អនាគតកាល ជន​នោះ​នឹង​បាន​ជា​ឯហិភិក្ខុ ​មាន​ត្រៃចីវរ​កើតឡើង​ឯកឯង​ដោយ​ឫទ្ធិ​នៅ​ពេល​បព្វជ្ជា​ជា​បព្វជិត​នៅ​ក្នុង​សាសនា ព្រះពុទ្ធ​អង្គ​ណាមួយ​ហើយ​ក៏​នឹង​បានសម្រេច​មគ្គផល​និព្វាន​ក្នុង​ពេល​បព្វជ្ជា​នោះ​ពុំខាន​ឡើយ“​។ តាំងពី​ពេលនោះ​តរៀងមក​បុណ្យកឋិន​បាន​ក្លាយជា​បុណ្យ​ទំនៀម​មួយ​របស់​ពួក​ពុទ្ធបរិស័ទ ដើម្បី​បំពេញ​នូវ​សេផចក្ដី​ត្រូវការ​ស្បង់ចីវរ​ដ៏​វិសេស​នេះ​។ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

សាលាបាលី ឬពុទ្ធិកសិក្សា នៅប្រទេសកម្ពុជា សាលាពុទ្ធិក​សិក្សា ​ត្រូវ​បាន​បង្កើតឡើង​​នៅប្រទេសកម្ពុជា ដោយ​ក្តី​បារម្ភផ្នែក​វប្បធម៌ និង​អក្សរ​​សា​ស្ត្រនៃរាជ​ការ​ខ្មែរ និងក្តី​បារម្ភ​របស់រដ្ឋ​ការអាណា​ព្យាបាល​បារាំង​ខ្លាចបាត់​បង់ការ​គ្រប់​គ្រង មក​​​ប្រទេស​ខ្មែរដោយ​សារ​មនោ​គមន៍​វិជ្ជា និងឥទ្ធិពល​នយោបាយសៀមមកលើកុលបុត្រខ្មែរ និងបាន​ក្លាយជា​​ស្ថាប័នដ៏​សំខាន់​សម្រាប់​វប្បធម៌និង​អក្សរសាស្ត្រជាតិខ្មែរ។