បន្ទាប់ពីការនិមន្តដល់នៃសាវ័កដ៏ឆ្នើម គឺ ព្រះមហិន្ទត្ថេរ ព្រះពុទ្ធសាសនាបានសាបព្រោះក្នុងដែននេះ ហើយក្រោយមក សាសនាហិណ្ឌូរបស់ពួកទមិឡ លទ្ធិកាតូលិក របស់ពួកព័រទុយកាល សាសនា​ឥស្លាមរបស់ពួកអារាប់ សាសនាគ្រិស្តរបស់​ពួក​ដាច់ (Dutch) និងលទ្ធិប្រូតេស្តង់របស់ពួកអង់គ្លេស ក៏បានចូលមកសាបព្រោះ​​លើ​ដែន​កោះ​​នេះដែរ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនា យោងតាមគម្ពីរ ប្រវត្តិសាស្ត្រទាំងឡាយ មានគម្ពីរមហាវង្សជាដើម​ថា​ ​ព្រះពុទ្ធទ្រង់បានយាងមកកោះនេះ ចំនួនបីដង គឺ៖ -លើកទីមួយ នៅមហិយង្គណៈ(Mahiyangana) ៩ ខែ បន្ទាប់ពីទ្រង់ត្រាស់ដឹងសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណក្រោមម្លប់ដើមពោធិ៍ ។ -លើកទីពីរ នៅនាគទីប(Nagadipa) ក្នុងវស្សាទី ៥ ។ -លើកទីបី នៅវត្តកល្យាណី (Kelani Vihara) និងកន្លែងដទៃផ្សេងទៀត នៅក្នុងវស្សាទី ៨ ហើយ​ទី​ស្ថាន​ទាំងអស់នោះ គេបានកសាងបូជនីយដ្ឋាន ទុកជាគ្រឿងសម្គាល់​។ សព្វថ្ងៃនេះ ពុទ្ធបរិស័ទ​ទាំង​ឡាយ តែងតែទៅនមស្សការទីស្ថានទាំងនោះ ដែលព្រះមានព្រះភាគធ្លាប់យាងមកដល់ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាគឺ ជាសាសនាចំបងនៅក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា ក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ ទេវា​នម្បិយ​តិស្សៈ ដែលត្រូវបាននាំចូលនៅឆ្នាំ ២៤៦ មុន​គ្រិស្ត​សករាជ ដោយ​ព្រះរាជបុត្រមួយព្រះអង្គរបស់ព្រះបាទអសោកមហារាជ ព្រះនាម មហិន្ទត្ថេរ ដែលជាសាវ័ក​ដ៏ឈ្លាសវៃ អាចញុំាងអ្នកលង្កាទ្វីបអោយជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា និងបានបំបួស​កុលបុត្រក្នុងត្រកូល ។ ក្រោយមកបន្តិច ព្រះនាង សង្ឃមិត្តាថេរី ដែលជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទអសោក និងជាព្រះភគិនីរបស់ព្រះមហិន្ទត្ថេរ ជាមួយ​នឹងគណៈ​ភិក្ខុនីសង្ឃ យាងមកជាបន្ទាប់ ហើយក៏បាននាំយក បំណែក​ដើមពោធិ៍ ពីពុទ្ធគយា មកប្រតិស្ថាន​​ក្នុង​ប្រទេស​នេះ​ដែរ ។ ព្រះនាង ក៏បានបំបួសឲ្យ​មានភិក្ខុនីសង្ឃក្នុងកោះលង្កានេះ​ ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះពុទ្ធសាសនាក៏បានរីកដុះដាលក្នុងប្រទេសនេះ ។ នៅក្នុងអំឡុងឆ្នាំ ២០០ មុនគ្រិស្តសករាជ ព្រះពុទ្ធសាសនា ត្រូវបានចាត់ទុកជា​សាសនា​ផ្លូវការ​នៅក្នុងប្រទេសលង្កា ។ ក្នុងបណ្តាប្រទេសអ្នកកាន់​​ពុទ្ធ​សាសនា​​ទាំង​អស់ នៅលើពិភពលោក ស្រីលង្កា គឺ​ជា​ប្រទេស​មួយដ៏សំខាន់ ដែលជា​មជ្ឈមណ្ឌល វប្បធម៌ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទ អស់កាលជាច្រើនពាន់ឆ្នាំមកហើយ ។ ហើយដែល​គេទទួលស្គាល់ថា ជាកន្លែងដែលនៅរក្សា​ក្បួន​ច្បាប់ ទំនៀមទំលាប់ព្រះពុទ្ធសាសនា​ល្អជាងគេរហួតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ។ បន្ទាប់ពីប្រទេសឥណ្ឌា កោះលង្កានេះគឺ ជាទីកន្លែងមួយ​ ដែលមានបូជនីយដ្ឋានសំខាន់​ៗ​ជាច្រើន ដូចជា សុវណ្ណមាលិក មហិន្ទលេ មហាស្តូប ជាដើម ដែលបានទទួលការចាប់អារម្មណ៍ពីពុទ្ធបរិស័ទ ។ បូជនីយដ្ឋាន​ដែនកោះ​លង្កា ៖ ទីក្រុងអនុរាធបុរៈ ស្ថិតនៅភាគកណ្តាលខាងជើង របស់ប្រទេសស្រីលង្កា (Ceylon) ជាទីក្រុង​ចាស់ ដែល ស្ថិតនៅយ៉ាងស្ងាត់មានការ​កាពារ​យ៉ាងដិតដល់ និង ខ័ណ្ឌដាច់ដោយ​ឡែក​ពីទីក្រុងថ្មី ដែលជាកន្លែង អ្នករដ្ឋការ ធនាគារ អាគារពាណិជ្ជកម្ម ទីផ្សារ និង សណ្ឋាគារ​ធំៗ ។ យើងអាចធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីក្រុងអនុរាធបុរី ចម្ងាយ ២០២ គ.ម. ពី​ទីក្រុង Colombo កាត់ កុរុនេគលៈ (Kurunegala) ​វិលបត្តុ (Wilpattu) ឬឃេនឌី (Kandy) បានយ៉ាងស្រួលតាមផ្លូវជាតិ ឬផ្លូវដែក ចេញពី​ទី​ក្រុង​កូឡុំបូ (Colombo) ទៅ ។ ប្រវត្តិទូទៅ ៖តាមឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ វិជយៈ (Vijaya) គឺ ជាស្តេចទីមួយរបស់ស្រីលង្កា (Sri Lanka) ដែលបាន មកតាំងទីលំនៅស្ថានក្នុងតម្ពបណ្ណិទ្វីប ហើយរាជបុរសរបស់ទ្រង់ បានបង្កើតការគ្រប់គ្រង និងបានដាក់ឈ្មោះតំបន់ទាំងនោះ តាមឈ្មោះផ្ទាល់របស់ ពួកគេ ។ អនុរាធគ្រាម ជាស្រុកមួយ បង្កើតឡើងដោយ អនុរាធ​ព្រាហ្មណ៍​ហើយស្រុកនោះ បានក្លាយជាស្រុក យ៉ាងសំខាន់នាំមុខគេក្នុងតំបន់ ក្រោយ​មក​ក៏​ហៅថា អនុរាធបុរៈ ។ ស្តេចដែលគ្រងរាជ បន្តពីទ្រង់វិជ័យ គឺ ព្រះរាជអនុជរបស់​ព្រះអង្គ ព្រះនាមថា បណ្ឌុវាស្ទេវៈ (Pandu​vāsdeva) ជាស្តេចប្រសិទ្ធពិរ ចំពោះព្រះ​អាទិទេព បានអភិសេកជាមួយព្រះនាង សក្យត្រកូល​ភទ្ទា​កច្ចាយនា (Bhadda​​kaccayana)​ ដែលប្រទានមកពីប្រទេសឥណ្ឌា ។ អនុរាធៈ ក្នុង ចំណោមបងប្អូនទាំង ៦ របស់ព្រះនាង​ភទ្ទា​កច្ចាយនា​ បានជ្រើសយកអនុរាធគ្រាម ជាទីតាំងរបស់ខ្លួន ។ ព្រះបាទ​បណ្ឌុកាភ័យ​(Pandu​kabhaya)​ ជា​រាជបុត្រ របស់ព្រះរាជ​បុត្រីនៃព្រះបាទ បណ្ឌុវាស្ទេវៈ បានអភិវឌ្ឍន៍ អនុរាធគ្រាម​ឱ្យ​រីក​​ចម្រើន ហើយប្តូរមកជា​អនុរាធបុរៈ​ ​ជាទីក្រុងរបស់ព្រះអង្គ ។ ព្រះអង្គបាន គ្រប់គ្រងរាជនៅឆ្នាំ ៤៥៥-​៤០០ ​B.C. (មុន​គ្រឹស្ត) ជាស្តេចទីមួយដែលបាន​កសាងអាងទឹកដ៏ធំជាងគេ ឈ្មោះជយវេវៈ (Jaya​wewa) (ពសវក្កុលម​ Basaw​-akku​lama) ពីសម័យបុរាណ ។ ព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរវាទ បាននាំចូលមក ប្រទេសស្រីលង្កា ដោយព្រះមហិន្ទត្ថេរជា​ព្រះរាជបុត្រ​របស់ព្រះបាទ​អសោក (Asoka) ក្នុង​រាជ្យរបស់ ព្រះ​បាទ​ទេវានម្បិយតិស្ស​ ។ ពុទ្ធសាសនទូតនេះ បានពន្យល់ប្រជាជនសីហឡៈ ឱ្យកាន់ព្រះពុទ្ធ​សាសនា ហើយព្រះនាងសង្ឃមិត្តាថេរី ជាព្រះភគិនី (ប្អូនស្រី) របស់ព្រះមហិន្ទត្ថេរ បាននាំព្រះពោធិព្រឹក្ស មែកខាងស្តាំមកប្រតិស្ថានទុកនៅនា អនុ​រាធបុរៈ​ ​ហើយបានបំបួសឱ្យ​មានភិក្ខុនី​សង្ឃនៅពេលនោះ​ដែរ ។ ក្នុងអំឡុងរាជរបស់ព្រះ​បាទ សុរតិស្សៈ (Suratissa) ព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្ស: ស្តេចទមិឡ ពីរអង្គគឺ សេនៈ (Sena) និង គុត្តិកៈ (Guttika) បានឈ្លានពាន​គ្រប់គ្រងកោះនេះ​ ជាលើកទីមួយ ដោយទំលាក់ ព្រះបាទ សុរតិស្សៈ ពីរាជបល្ល័ង្ក ច្បាំងយក​ទីក្រុង អនុរាធបុរៈ ។ ហើយចាប់ពីនោះ មកពួកទមិឡ តែងតែ​អុកឡុក និង​គ្រប់គ្រង​ជា​ហូរ​ហែ ។ ព្រះបាទ ទុដ្ឋគាមិនីអភ័យ គឺ ជាព្រះរាជ​មហាវីរៈក្សត្រ​នៃ អនុរាធបុរៈសម័យនោះ ។ ព្រះអង្គ​ប្រសូតនៅភាគ​ខាងត្បូងនៃប្រទេស ព្រះអង្គមានព្រះរាជបំណងចង់ សង្គ្រោះប្រទេសពីពួកទមិឡ និងចង់ក្លាយព្រះអង្គ​ជាពុទ្ធសាសនូបត្ថម្ភ ។ ក្នុង​រាជព្រះបាទ វដ្តគាមិនីអភ័យ (Valagamba) អាណានិគមទមិឡ បានផ្តួលរំលំ​រាជ ហើយគ្រប់គ្រងអនុរាធបុរៈជាថ្មីម្តងទៀត ។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះអង្គ គេកំណត់​ឃើញ​ព្រឹត្តិការណ៍ សំខាន់ៗ​ពីរ គឺៈ ១. ប្រតិមតិ (ដំណើរបែកមតិ ឬ ពួកគណៈ) ដំបូងនៃព្រះពុទ្ធ​សាសនាក្នុងស្រីលង្កា (Schism) ។ ២. ការកត់ត្រាទុកនូវគម្ពីរព្រះអដ្ឋកថា និង ប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេស នៅអាលុវិហារ (Alu​vihara) ។ ព្រះទាឋធាតុ (Tooth Relic) បាននាំមកកាន់ប្រទេស​នេះ នៅក្នុង​រាជរបស់ព្រះបាទ កិត្តិសិរីមេវនៈ (Kitsiri mevan) ៣២១-៣២៨ A.D.(គ.ស.) ។ នៅ​សតវត្សរិ៍ទី ៩ និងទី ១០ A.D. បានបង្ហាញ ឱ្យឃើញភាពចុះខ្សោយនៃរាជាណា​ចក្រ​អនុរាធបុរៈ ។ ចាប់​​ពី​ពេលនោះ​មកព្រះរាជាគ្រប់គ្រងរាជាណាចក្រនេះ ដោយគ្មានភាពលំបាកអ្វី​ឱ្យធំដុំ​ទៀតឡើយ ។ ប៉ូឡូណ្ណារុវៈ (Polon​naruwa) ជាទីក្រុង​ទីពីរ បន្ទាប់​ពី អនុរាធបុរៈ ។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ មិហិន្ទុ ទី ៥ (Mihindu V) ៩៨២-១០២៩ A.D. ស្តេច កឡូឡាបាន​ចាប់ព្រះរាជា​និង​ព្រះ​ក្សត្រិយ​នារី​ទៅ ព្រោះតែហេតុនេះហើយបានជាធ្វើ​ឲ្យ​ រាជាណាចក្រ អនុរាធបុរៈ ចុះខ្សោយ ប៉ុន្តែ​​នៅ​សល់​បូជនីយដ្ឋាន ព្រះពុទ្ធសាសនាធំៗ ៨ កន្លែង ហៅថា អថមស្ថាន (Athamasthana) គឺ ៖ ~ ស្រីមហាពោធិ៍ Sri Maha Bodhiya ~ រូវ័នវេលិសេយ: សុវណ្ណមាលិកចេតិយ Ruwanveliseya ~ ថូបារាម Thuparama ~ លោវាមហាបាយ Lovamahapaya ~ អភយគីរី Abhayagiriya ~ ជេតវនមហារាម Jetavanaramaya ~ មិរិសវេតិយ Mirisavetiya ~ លង្ការាម Lankaramaya ក្រៅពី ទីស្ថានទាំង ៨ នេះ ទៅក៏នៅមានកន្លែង សិល្បៈ ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងបុរាណ​ស្ថាន​ដ៏​សំខាន់ៗ ផ្សេងទៀត ដែលយើងត្រូវទៅទស្សនា និងគោរពបូជា ។ ស្រីមហាពោធិ៍ Sri Mahabodhiya ក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្ស: ប្រាំខែ បន្ទាប់ពីថ្ងៃ​ដែល​​​ព្រះ​​មហិន្ទត្ថេរបាននិមន្តមកដល់ ព្រះនាងសង្ឃមិត្តាថេរី បាននាំមកនូវមែកព្រះស្រីមហាពោធិព្រឹក្សជាដើមឈើដែលព្រះសិទ្ធត្ថៈ បានគង់បន្លុះ​ពោធិ​​ញ្ញាណ​​ មកប្រតិស្ថាននៅក្នុងមហាមេឃវ័នឧទ្យាន ជាមួយនឹងភាពរីករាយ និងពិធីបុណ្យ​ដ៏ឱឡារិកលើព្រះលានកំពស់ប្រហែល ៦.៥ ម៉ែត្រ អំពីផែនដី ព័ន្ធព័ទ្ធដោយបង្កាន់ដៃដែក ។ នេះជាដើមឈើដែលមានជីវិតយូរជាងគេ ក្នុងឯកសារប្រវត្តិសាស្ត្រ ហើយសព្វថ្ងៃនេះ បានក្លាយទៅជា បូជនីយដ្ឋាន​មួយ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត ក្នុងចំណោមបូជនីយដ្ឋាន​​ដ៏​សំខាន់ៗ​របស់ព្រះពុទ្ធសាសនាក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា ។ ក្រៅពីព្រះមហាពោធិព្រឹក្សនេះទៅ នៅមានដើមពោធិផ្សេងៗទៀត ជុំវិញនោះហើយរបងព័ទ្ធជាបង្កាន់ដៃ ប្រមាណ ២១៤ ម៉ែត្រ គឺបានកសាងក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទ កិត្តិសិរិរាជសិង្ហៈ ១៧៤៧​-​១៧៨២​ A.D.​ ដើម្បី​ការពារពួកសត្វដំរីព្រៃ ។ សុវណ្ណមាលិកចេតិយ ៖រូវ័នវេលិសេយ ឬ សុវណ្ណ​មាលិក​ចេតិយ បន្ទាប់ពីកំចាត់ស្តេច ទមិឡ នាម​ ឯឡរាៈ (Elara) រួចមក ព្រះបាទ ទុដ្ឋគាមិនីអភ័យ បានក្លាយជាស្តេច នៃប្រទេសស្រីលង្កាដោយ​ពេញ​លេញ ។ ព្រះអង្គបាន ជាពុទ្ធសាសនូ​បត្ថម្ភ​ជា​មួយ​នឹងព្រះរាជបំណង ព្រះអង្គបានកសាងអាគារសាសនាជាច្រើនហើយ ដែលគេបានស្គាល់ច្បាស់ជាងគេក្នុងចំណោមអាគារស្ថាន ទាំងនោះ គឺ រូវ័នវេលិសេយ: នេះឯង ។ ព្រះ​ស្ថូប​នេះ គេ ហៅថា មហាថូបា សុវណ្ណមាលិចេតិយ និង​រតនមា​លិស្ថូបា ក៏មាន ។ គម្ពីរ​​ថូប​វង្ស (Thupavansa) មានអធិប្បាយ​​ច្បាស់​លាស់ ពី​របៀបនិង​ចំនួនការកសាង ព្រះ​ស្ថូប​នេះ ។ ចេតិយនេះ គេបានកសាងក្នុង​គ្រឹះ​ស្ថាន​ដ៏រឹងមាំក្នុងឯកសារប្រវត្តិបាននិយាយ​ថា ខាងក្នុងចេតិយនេះ មាន​ដម្កល់​ព្រះពុទ្ធ​បដិមា ជា​រតនៈដ៏មានតម្លៃ ធ្វើពីមាសសុទ្ធ និងវត្ថុមានតម្លៃជាច្រើនទៀត ព្រមទាំងព្រះសារីរិកធាតុរបស់ព្រះពុទ្ធចំនួន ១ ទោណ ផងដែរ ។ ជ្រុងទាំងបួននៃព្រះចេតិយមានក្បាច់ក្បូរជាច្រើន ។ ទីធ្លាដែលគេក្រាល​ថ្ម​បន្ទះ​មាន​ឈ្មោះថា ទីធ្លាសីលបត្តលៈ ។ ១ ទោណស្មើនឹង ២ នាឡិ ធំៗ ។ ទីធ្លាសីលបត្តលៈ មាន​បរិវេណ​ធ្វើ លើដីខ្សាច់ ជ្រុងទាំងបួននៃបរិវេណនោះមាន​ជញ្ជាំង​ ទាបៗ មានឆ្លាក់រូបដំរីជាច្រើន ។ ហើយការឆ្លាក់រូប ដំរីជាច្រើនជុំវិញជញ្ជាំងនេះ គឺគេចង់បង្ហាញថា ព្រះចេតិយនេះ កសាងឡើងដោយប្រើកម្លាំងដំរី ទាំង​ឡាយ​​ជា​​ជំ​នួយ​ផងដែរ​​ ។ រូបដំរីទាំងអស់ មាន ចំនួន ១៩០០ ដែលនៅលើ​ជ្រុងជញ្ជាំងនីមួយ​ៗ មានចំនួន ៤៧៥ ។ ព្រោះមានការប្រើ​ប្រាស់កំលាំង ដំរីយ៉ាងដូច្នេះហើយ ទើបគេហៅថា ជញ្ជាំងដំរី (Elephant​ Compound) ដូច្នេះ ។ នៅក្នុងទីធ្លាវត្តមានរូប​សុវណ្ណមាលិក​ចេតិយ បូរាណធ្វើពីថ្ម ១ និង​រូប​ព្រះបាទ ទុដ្ឋគាមិនីអភ័យ ទ្រង់​ឈរ​សំពះព្រះចេតិយ ។ រីឯ​ក្នុងព្រះវិហារដែល ស្ថិតនៅក្នុងទីធ្លាវត្តវិញមានព្រះពុទ្ធរូបបួនព្រះអង្គ ដែលបានត្រាស់ដឹងក្នុងកប្បនេះ និងព្រះសិអារ្យមេត្រិយ ។ រូប​សំណាក​​ទាំង​នេះ​ មានសភាព​ចាស់ ទ្រុឌទ្រោមមែនទែនទៅហើយ ។ ព្រះសុវណ្ណមាលិកចេតិយនេះ​មាន​កំពស់ ៩១ ម៉ែត្រ និងមានប្រវែងអង្កត់ផ្ចិត៩០ម៉ែត្រ ។ កំពូល ដែលធ្វើពីពេជ្រផ្នែកខាងលើ គឺជាអំណោយ​របស់​​ប្រទេស​ភូមា ។ សុវណ្ណមាលិកចេតិយ ស្ថិតនៅមិនឆ្ងាយប៉ុន្មានពីលោហៈប្រាសាទឡើយ ។ ប្រវត្តិដែលបានកត់ត្រាទុក​ថា ព្រះបាទ លជ្ជិតិស្ស (Lajjitissa) 119-109 B.C. បានកសាងទីសម្រាប់ដម្កល់វត្ថុបូជាពីថ្មបាយម៉ាប ៣ កន្លែង ។ ព្រះបាទ​មហា​ទថា​កិមហានាគ (Maha​dathika​​ Maha​naga) បានកសាងផ្នែកជុំវិញ នៃ ទីធ្លាពីថ្មសំប៉ែត ។ ពល្លាថនាគ (Ballā​thanāga)​ បាន កសាងកំផែងខ្សាច់ (Valima​luwa) ចំណែកព្រះបាទ មហាបរក្រាមពាហុ (Para​krama​bāhu the Great) បាន​កែលម្អព្រះចេតិយជាថ្មីឡើងវិញ ។ ថូបារាមចេតិយ Thuparama Cetiyaព្រះមហិន្ទត្ថេរ បាននាំព្រះពុទ្ធសាសនាបែបថេរ​វាទ​ និងចេតិយសម្រាប់បូជាមកកាន់ប្រទេសស្រីលង្កាដោយខ្លួនព្រះអង្គ​ឯង ។ នៅ​ពេល​ដែល ព្រះមហិន្ទត្ថេរបានស្នើសុំឱ្យព្រះបាទ ទេវានម្បិយតិស្ស កសាងព្រះចេតិយ សម្រាប់ជាទីសក្ការបូជាព្រះអង្គ ក៏បាន​ឱ្យ​កសាង ថូបារាមចេតិយនេះឡើង ហើយ​បានដម្កល់​ព្រះអក្ខ​ក​ធាតុ គឺ ឆ្អឹងដង​កាំបិតខាងស្តាំ (Collar​bone) របស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ ហើយចេតិយ នេះគេចាត់ទុកថា ជាចេតិយដ៏ដំបូងគេបង្អស់ដែល បានកសាងឡើង ក្នុងប្រទេសស្រីលង្កា បន្ទាប់ពី ព្រះពុទ្ធសាសនាបានផ្សព្វផ្សាយចូលមកក្នុងប្រទេស​នេះ នៅ ស.វ.ទី ៣ មុនគ្រិស្ត (B.C.)​ ។ ចេតិយនេះ គេបានកសាងជារាងពំនូកស្រូវ ។ ក្នុងរាជរបស់ព្រះបាទអគ្គពោ (Agbo) II ចេតិយនេះ ត្រូវបានបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទីអស់ ហើយបានកសាងជាថ្មីឡើងវិញ ។ ព្រះចេតិយដែលមាននៅ​សព្វថ្ងៃនេះ គឺ ជាចេតិយដែលបានកសាងនៅក្នុង គ.ស. ១៨៦២​ ។ ដូចជាចេតិយបច្ចុប្បន្ននេះ គឺជា ចេតិយ​បន្ទាប់ ពីការកសាងឡើងវិញក្នុងជាច្រើន សត​វត្សរ៍ ​។ ចេតិយ​នេះ មានទំហំអង្កត់ផ្ចិត ខាងក្រោម ១៨ ម៉ែត្រ។តួព្រះចេតិយ មានកំពស់ ៣.៥ ម៉ែត្រ ពីដី ។ បរិវេណ​ជុំវិញក្រាលដោយ ថ្មពណ៌​ប្រផេះ ​ហើយ​មាន​សសរ​ថ្មពីរ​ជួរ​ព័ទ្ធជុំវិញ​ចេតិយ ។ សរសរ​ថ្មទាំងនោះកសាងឡើង សម្រាប់ទ្រ​ដំបូលព្រះចេតិយ ដែលបានបង្ហាញ​ឱ្យឃើញ​នូវរចនា​បថ​ចេតិយ​ឃរៈ​ យ៉ាងពិតប្រាកដ ។ លោហៈមហាប្រាសាទ Lovamahapayaស្ថិតនៅចន្លោះ សុវណ្ណមាលិកចេតិយ និងស្រីមហាពោធិ៍ ។ បូជនីយដ្ឋាននេះមានឈ្មោះថា លោហៈប្រាសាទឬប្រាសាទដែលធ្វើដោយលោហៈ ។ ក្នុងសម័យ​បុរាណ​ អាគារ​មានទាំងរោងបាយ និងរោងឧបោសថ ។ រោង​​ឧបោ​សថ​ មាន​បញ្ចុះសីមាដែលជាកន្លែងសម្រាប់ព្រះសង្ឃសម្តែងព្រះបាតិមោក្ខ ។ រាល់កន្លះខែម្តង ភិក្ខុសង្ឃត្រូវប្រជុំគ្នាស្តាប់អាណាបាតិមោក្ខនេះ ។ លោហៈប្រាសាទដែលមាន​ឈ្មោះដ៏ល្បីល្បាញនេះ បានកសាងឡើងដោយព្រះបាទ ទុដ្ឋគាមិនីអភ័យ មានចំនួន ៩ ជាន់ ។ អាគារម្ខាងៗ មានបណ្តោយ ១២២ ម៉ែត្រ ។ ដំបូលដែលប្រក់ដោយ លោហៈធាតុនេះឈ្មោថា លោហៈប្រាសាទ មានសសរ​ចំនួន​៤០ ជួរ ​មួយ​ជួរមានសសរ ៤០ ដើម ដូច្នេះសរុបទាំងអស់ មានចំនួន ១៦០០ ដើម ដែលគេកសាងសម្រាប់​ទ្រអាគារ ​។ លោហៈ​មហាប្រាសាទ កសាងអស់រយៈកាល ៦ ឆ្នាំ តាមគំរូនាំ​មក​ពីស្ថានតាវតឹង្ស ។ នៅក្នុងរាជ្យ​របស់ព្រះបាទ សទ្ធាតិស្សៈ ​លោហប្រាសាទ​ត្រូវបានគេបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទី ។ អភយគីរីចេតិយ Abhayagiri Dagabaព្រះបាទ វដ្តគាមិនីអភ័យ បានឡើងសោយ រាជ្យក្នុង ស.វ.ទី ១ B.C. (១០៣ មុនគ្រិស្ត) ហើយ ចាញ់សង្គ្រាមដោយស្នាដៃពួកទមិឡ ។ នៅពេល ព្រះអង្គបានរត់ភាសន៍ព្រះកាយឆ្លងកាត់ វត្តអភ័យគីរី និគ្រន្ថឈ្មោះ គិរី (Nigantha Giri) បានជេរប្រមាថ មើលងាយព្រះអង្គ ។ ក្រោយមកព្រះអង្គបាន ប្រមូល​កងទ័ពប្រឆាំងតទល់នឹងពួកទមិឡ ហើយទ្រង់ទទូលបានជ័យជំនះក្នុងសង្គ្រាម ដោយបានសម្លាប់មេដឹកនាំរបស់ពួកគេ រួចហើយព្រះអង្គបាន ឡើងគ្រងរាជសារជាថ្មីវិញនៅក្នុងឆ្នាំ​ ៨៨ B.C.។ តាមកំណត់ត្រាប្រវត្តិសាស្ត្របញ្ជាក់ថា ព្រះអង្គ បានវាយកំទេចវត្ត​របស់ពួកនិគ្រន្ថចោល ហើយកសាងវត្តអភ័យគីរីឡើងវិញ ត្រង់បរិវេណដដែលនោះឯង បន្ទាប់មកព្រះអង្គទ្រង់ក៏ប្រគេនវត្តនោះ ដល់ព្រះ​​តិស្ស​ត្ថេរ (Tissa​t​t​​hera) ។ ដោយសាររឿង​នេះ កើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់ មកភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនអង្គនៅក្នុងមហាវិហារ ក៏បានចោទប្រកាន់ព្រះតិស្សត្ថេរ ដែលបានកំពុងគង់នៅ អភ័យគិរី​នោះ ដោយការប្រព្រឹត្តកន្លងព្រះវិន័យមួយចំនួន ហេតុនេះឯងហើយ ដែលនាំឱ្យអភ័យគិរីភិក្ខុបែកជានិកាយផ្សេងមួយ​ទៀត ពីមហាវិហារ ។ យើងអាចសង្កេតឃើញព្រឹត្តិការណ៍សំខាន់ៗពីរ នៅក្នុងរាជ្យរបស់ព្រះបាទវដ្តគាមិនីអភ័យ គឺៈ មួយ​គឺការប្រេះឆាគ្នារវាងព្រះភិក្ខុ​សង្ឃ នៅវត្តអភ័យ​គិរីវិហារ និងមហាវិហារ និង ពីរ​គឺ ការចារគម្ពីរព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់ ក្នុងសាស្ត្រា​ស្លឹករឹត ដំបូង​បង្អស់នៃ​ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទ ។ ក្នុងអភ័យគិរីវិហារ មានភិក្ខុសង្ឃ ជាពហុសូត្រចំនួន ៥០០០ អង្គ និង​បណ្ណាល័យមួយយ៉ាងធំទូលាយ នៅពេលដែល វត្តមហាវិហារមានត្រឹមតែ ៣០០០ អង្គ ។ ក្នុងកំឡុងរាជរបស់ព្រះបាទ វោហារតិស្សៈ (Vohara​tissa)​ និង​គោថា​ភាយា (Gothabhaya) បណ្ណាល័យនេះ ត្រូវបានបំផ្លាញខ្ទេចខ្ទី ហើយព្រះភិក្ខុសង្ឃអ្នកទ្រទ្រង់​ព្រះពុទ្ធវចនៈក៏បាននិមន្តភាសព្រះកាយទៅឆ្ងាយ ។ ព្រះបាទ បរក្រាមពាហុបាន​ស្ថាបនា​ កសាង​វត្តអភ័យគិរីវិហារនេះ សារជាថ្មីមានកំពស់ ១៤០ ហត្ថ (៧២ ម៉ែត្រ) ក្នុងឆ្នាំ ១៨៧៥ មានអង្កត់ផ្ចិតខាងក្រោម ៩៤ ម៉ែត្រ និងកំពស់ ៧២ ម៉ែត្រ ហើយ​​ព្រះ​សារីរិកធាតុ បាន​ដម្កល់​ទុក​ក្នុងរូប​គោធ្វើ​​ដោយ​មាស យ៉ាងក្រាស់ ។ ~ វត្តជេតវនារាម Jetavanarama ~ មិរិស្សវេតិចេតិយ ~ លង្ការាម Lankarama ~ វត្តឥស្សុរុមុនី Isuruminiya ~ មង្គលឧទ្យាន Mangul Uyana ~ វេស្សគីរី Vessagiri ~ រតនប្រាសាទ Ratana Prasada ~ ទក្ខិណចេតិយ Dakkhina Stupa ~ សេលចេតិយ Sela Cetiya ~ ស្រះភ្លោះ Kuttam Pokuna ~ ព្រះពុទ្ធរូបសមាធិ Samadhi Buddha ~ ព្រះពុទ្ធអាវូកនៈ Avukana Buddha ~ បូជនីយដ្ឋានមិហិន្ទលេ Mihintale ~ មន្ទីរពេទ្យ The Hospital ~ កន្តកចេតិយ Kantaka Cetiya ~ អំពីរោងបាយ The Refectory ~ អម្ពស្ថាលចេតិយ Ambasthāla Dagaba ~ គុហារបស់ព្រះមហិន្ទត្ថេរ ~ មហាស្តូប Maha Stupa ~ អារាធនា គលៈ Aradhana Gala ~ នាគបោកុណៈ Naga Pokuna ~ កាឡុទីយបោកុណៈ Kaludiya Pokuna ប៉ូឡូណ្ណារុវៈ Polonnaruwa ~ វិហារថ្ម Galvihara ទីក្រុងឃេនឌី ~ ព្រះរាជវាំងព្រះចង្កូមកែវ Dalada Palace ~ អាលុវិហារ ~ យ៉ាបហុវៈ និង ទម្ពាទេនិយ Yapahuwa and Dambadeniya ~ ទម្ពូល្លៈ Dambulla ~ ភ្នំសីគីរី Sigiriya ~ បូជនីយដ្ឋានក្នុងខេត្តភាគខាងត្បូង ~ បូជនីយដ្ឋានខេត្តភាគខាងជើង ~ ព្រះចេតិយ ទីឃវាបិ Dighavapi Dagaba ~ ស្រីបាទ Sri Pada (ភ្នំមេអំបៅ) ~ វត្តកល្យាណី ~ កាលុត្តរចេតិយ ឬព្រះចេតិយប្រហោង ~ វត្តពេល្លង្វិលៈ ~ ស្ថានទីប្រតិស្ថានកូនពោធិព្រឹក្ស ៤០ដើម ~ បូជនីយដ្ឋានសំខាន់ៗ ទាំង ១៦ កន្លែង ៕ ដោយភិក្ខុ ធម្មបជ្ជោតោ វ៉ាត ចំរើន ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកវត្តសុភមង្គល ក្រុងសិរីសោភ័ណ ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

លោកបណ្ឌិត B.R. Ambedkar (Bhimrao Ramji Ambedkar) គឺជាតួអង្គដ៏សំខាន់បំផុតម្នាក់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រឥណ្ឌាសម័យទំនើប ជាពិសេសគឺការរស់ឡើងវិញនៃព្រះ​ពុទ្ធ​សាសនានៅឥណ្ឌា។ លោកត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា "បិតានៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញឥណ្ឌា" និងជា​អ្នកតស៊ូមតិដើម្បីសិទ្ធិមនុស្សយ៉ាងសកម្ម។ នេះគឺជាចំណុចសំខាន់ៗដែលអ្នកគួរដឹងអំពីលោក៖ ១. ការតស៊ូប្រឆាំងនឹងវណ្ណៈលោកកើតក្នុងគ្រួសារអាយ្យកោ ដែលជាវណ្ណៈទាបបំផុតក្នុងសង្គមឥណ្ឌា (គេហៅថា "អ្នកដែលមិនអាចប៉ះពាល់បាន")។ លោកបានឆ្លងកាត់ការរើសអើងយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរតាំងពីកុមារភាព ដែលជាកម្លាំងចិត្តឱ្យលោកខិតខំរៀនសូត្ររហូតទទួលបានសញ្ញាបត្របណ្ឌិតពីសាកលវិទ្យាល័យ Columbia (អាមេរិក) និង London School of Economics (អង់គ្លេស)។ ២. ការប្តូរមកកាន់ព្រះពុទ្ធសាសនា (Mass Conversion)បន្ទាប់ពីចំណាយពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍សិក្សាអំពីសាសនាផ្សេងៗ លោកបានសន្និដ្ឋានថា ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺជាសាសនាដែលផ្តល់តម្លៃដល់ សេរីភាព សមភាព និងភាតរភាព ពិតប្រាកដ។ * ថ្ងៃទី១៤ តុលា ១៩៥៦៖ លោកបានធ្វើពិធីប្រកាសខ្លួនជាពុទ្ធសាសនិកនៅទីក្រុង Nagpur រួមជាមួយអ្នកគាំទ្រប្រមាណ ៥០០,០០០ នាក់។ * នេះគឺជាការផ្លាស់ប្តូរសាសនាជាក្រុមធំបំផុតក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រ ដែលនាំឱ្យព្រះពុទ្ធសាសនារស់ឡើងវិញក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា បន្ទាប់ពីបានបាត់បង់ឥទ្ធិពលជិត ៨០០ ឆ្នាំ។ ៣. ទស្សនវិជ្ជា (ពុទ្ធសាសនាថ្មី)លោកបានបកស្រាយព្រះពុទ្ធសាសនាតាមបែបទំនើប ដែលសង្កត់ធ្ងន់លើ៖ * ការលុបបំបាត់វណ្ណៈ និងអបិយជំនឿ។ * ការប្រើប្រាស់បញ្ញា និងតក្កវិជ្ជា ។ * ការរស់នៅដោយមានយុត្តិធម៌សង្គម ជាជាងការផ្តោតតែលើពិធីបុណ្យ។ * សៀវភៅចុងក្រោយរបស់លោកមានចំណងជើងថា "The Buddha and His Dhamma" ដែលជាគម្ពីរមគ្គុទ្ទេសក៍សម្រាប់ពុទ្ធសាសនិកឥណ្ឌាជំនាន់ក្រោយ។ ៤. តួនាទីក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល * លោកគឺជា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ដំបូងគេ នៃប្រទេសឥណ្ឌាដែលឯករាជ្យ។ * លោកជាប្រធានគណៈកម្មាធិការរៀបចំសេចក្តីព្រាង រដ្ឋធម្មនុញ្ញឥណ្ឌា ដែលបានដាក់បញ្ចូលច្បាប់ការពារសិទ្ធិជនភាគតិច និងលុបបំបាត់ការរើសអើងវណ្ណៈ។ សម្រង់សម្តីល្បីរបស់លោក៖ "ទោះបីជាខ្ញុំកើតមកជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូ ប៉ុន្តែខ្ញុំនឹងមិនស្លាប់ទៅវិញជាអ្នកកាន់សាសនាហិណ្ឌូដាច់ខាត។"លក្ខខណ្ឌ ២២ ប្រការ ដែលលោកបណ្ឌិត B.R. Ambedkar បានដាក់ចេញនៅថ្ងៃទី១៤ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៥៦ គឺជាបេះដូងនៃចលនាព្រះពុទ្ធសាសនាថ្មី ។ លក្ខខណ្ឌទាំងនេះត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បី "លាងជម្រះ" នូវផ្នត់គំនិតចាស់ និងបង្កើតអត្តសញ្ញាណថ្មីសម្រាប់អ្នកដែលធ្លាប់រងការជិះជាន់។ សច្ចាប្រណិធានទាំង ២២ ប្រការ * ខ្ញុំនឹងមិនមានជំនឿលើព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ និងព្រះសិវៈឡើយ ហើយក៏មិនគោរពបូជាពួកទ្រង់ដែរ។ * ខ្ញុំនឹងមិនមានជំនឿលើព្រះរាម និងព្រះគ្រឹស្នា ដែលគេជឿថាជាអវតាររបស់ព្រះជាម្ចាស់ឡើយ ហើយក៏មិនគោរពបូជាពួកទ្រង់ដែរ។ * ខ្ញុំនឹងមិនមានជំនឿលើ "គោរី" , "គណបតី" និងអាទិទេពដទៃទៀតនៃសាសនាហិណ្ឌូឡើយ ហើយក៏មិនគោរពបូជាពួកទ្រង់ដែរ។ * ខ្ញុំមិនជឿលើការចាប់កំណើតជា "អវតារ" របស់ព្រះជាម្ចាស់ឡើយ។ * ខ្ញុំមិនជឿ និងមិនទទួលស្គាល់ថា ព្រះពុទ្ធគឺជាអវតាររបស់ព្រះវិស្ណុឡើយ។ ខ្ញុំជឿថាការបង្រៀនបែបនេះគឺជាការឆបោក និងជាការឃោសនាដ៏អាក្រក់។ * ខ្ញុំនឹងមិនធ្វើពិធីបុណ្យ "ស្រាទ្ធ" - ពិធីបុណ្យសពតាមបែបហិណ្ឌូ) ឬធ្វើដាន (ទាន) ឱ្យសពឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងមិនធ្វើសកម្មភាព ឬពិធីសាសនាណាមួយដែលផ្ទុយនឹងពុទ្ធសាសនាឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រាហ្មណ៍មកធ្វើពិធីសាសនាណាមួយឱ្យខ្ញុំឡើយ។ * ខ្ញុំជឿលើគោលការណ៍ដែលថា "មនុស្សគ្រប់រូបមានតម្លៃស្មើគ្នា"។ * ខ្ញុំនឹងតស៊ូដើម្បីបង្កើតឱ្យមានសមភាពក្នុងសង្គម។ * ខ្ញុំនឹងដើរតាម "អរិយមគ្គមានអង្គ ៨ ប្រការ" របស់ព្រះពុទ្ធ។ * ខ្ញុំនឹងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវ "បារមី ១០ ប្រការ" ដែលព្រះពុទ្ធបានសម្តែងទុក។ * ខ្ញុំនឹងមានមេត្តា និងករុណាចំពោះសព្វសត្វទាំងពួង និងជួយការពារសត្វទាំងនោះ។ * ខ្ញុំនឹងមិនលួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងមិននិយាយកុហកភូតភរឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងមិនប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងមិនសេពគ្រឿងស្រវឹង និងគ្រឿងញៀនឡើយ។ * ខ្ញុំនឹងខិតខំដើរតាមផ្លូវនៃអរិយមគ្គ ៨ ប្រការ និងអនុវត្តមេត្តាធម៌ក្នុងជីវិតប្រចាំថ្ងៃ។ * ខ្ញុំសូមលះបង់ចោលនូវសាសនាហិណ្ឌូ ដែលបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់មនុស្សជាតិ និងរារាំងការរីកចម្រើនរបស់មនុស្ស ព្រោះវាផ្អែកលើអសមភាព ហើយខ្ញុំសូមទទួលយកព្រះពុទ្ធសាសនាជាសាសនារបស់ខ្ញុំ។ * ខ្ញុំជឿជាក់យ៉ាងមុតមាំថា ព្រះធម៌របស់ព្រះពុទ្ធគឺជាសាសនាពិតតែមួយគត់។ * ខ្ញុំជឿថា ថ្ងៃនេះខ្ញុំបានចាប់កំណើតជាថ្មី ។ * ខ្ញុំសូមសច្ចាថានឹងរស់នៅតាមការទូន្មាន និងពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះពុទ្ធ។ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

អារ្យធម៌ដែនជម្ពូទ្វីប :តាំងពី ២៦០០-១៥០០ឆ្នាំ មុនគ្រឹះសករាជ ឬ (២០០០ដល់​៩០០​ឆ្នាំមុន​ពុទ្ធ​សករាជ) នាយុគ​អារ្យធម៌​សណ្ដ​ទន្លេ​សិន្ធុ ( Indus civilization ឬហៅថា Harappan civilization )មាន​ការ​គាស់ឃើញបូរាណ​ស្ថាន​សំខាន់​មួយ​នៅ Mohenjo Daro ភាគឦសាន​នៃក្រុង​ការាចី​ប្រទេស​បាគីស្ថាននិង Harappa ចម្ងាយពីកន្លែង​ដើម​ប្រមាណ ៥០ម៉ៃល៍ ជាអារ្យធម៌​មាន​ចំណាស់​ជាង​គេ​ ក្នុង​ភូមិ​ភាគអាស៊ីខាងត្បូង នៃយុគស្ពាន់សំរឹទ្ធ (Bronze Age) ជាកំឡុង​ពេល​ជាមួយគ្នានៃអារ្យធម៌អេហ្សីប​បូរាណ អារ្យធម៌សោប៉ូតេនៀ និងអារ្យធម៌​មិនូអ័ន​នៃកោះ​​ក្រេត (Crete) ។ អារ្យធម៌នាសម័យនេះមានការរីកចម្រើនខ្លាំងណាស់ ទីក្រុងដែលមានការ​រចនា​ប្លង់ដ៏​ឆ្នើម ព្រមទាំង​ប្រព័ន្ធ​ធារាសាស្ត្រ ចេះសរសេរអក្សរ មានមាត្រា ថ្លឹង រង្វាស់ រង្វាល់ មាន​ការ​គោរព ​បូជា​ព្រះអាទិទេពដែលមានលក្ខណៈប្រហែល​គ្នា និងការគោរព​ព្រះសិវៈនា​​សម័យ​ក្រោយ​មក ។ អារ្យធម៌នេះបានពង្រីកខ្លួនយ៉ាង​ទូលំទូលាយ ភាគ​ខាង​លិចដល់ជាយដែន​អ៊ីរ៉ង់ (Iran) ខាងជើងទៅដល់​អាហ្វ​ហ្គានិស្ថាន (Afghanistan) ខាង​កើតមក​ដល់ទី​ក្រុង​ដេលី (Delhi) បច្ចុប្បន្ន ។ តាំង​ពី​ ១៥០០ ដល់ ១២០០ មុនគ.ស. (៩០០-៦០០ឆ្នាំ មុន ព.ស.) កុលសម្ពន្ធអារិយ័ន (អារិយកៈ) បានដណ្ដើមយកតំបន់ខ្ពង់រាបរបស់អ៊ីរ៉ង់ (Iran) ឬប៉ើសៀ (Persia) ហើយ ចូល​មក​រុករានគ្រប់គ្រងរហូតដល់ឆ្នេរសមុទ្រគង្គារ ព្រមទាំងនាំសាសនាព្រាហ្មណ៍ ភាសា​​សំស្ក្រឹត ​និងរបបវណ្ណៈមកជាមួយផង អារ្យធម៌ចាប់ផ្ដើមឈានមកដល់យុគ​លោហៈ ។ សម័យពុទ្ធកាល -ជម្ពូទ្វីបនិងព្រះពុទ្ធសាសនា អាណាខែត្រក្នុងជម្ពូទ្វីប :៦២៣ ឆ្នាំមុនគ.ស. ជម្ពូទ្វីបចែកចេញជា ១៦ខែត្រដែន (សោឡស មហាជនបទ) រាប់ពី​ទិស​បូព៌ាទៅដល់ទិសពាយ័ព្យ គឺ អង្គៈ មគធៈ កាសី កោសល វជ្ជី មល្លៈ ចេតី វង្សៈ កុរុ បញ្ចាលៈ មច្ឆៈ សុរសេនៈ អស្សកៈ អវន្តី គន្ធារៈ កម្ពោជៈ (ជួនកាលកម្ពោជៈ ប្រើគួប​ផ្សំជា​មួយ​យោនៈទៅជា យោនក្កម្ពោជៈ) ទាំង​១៦​ ដែននេះ ដែនខ្លះ​សាបសូន្យអន់ថយអំណាច ដែនខ្លះរុងរឿងមានអំណាចឡើង ជាពិសេស គឺ​ដែន​មគធៈ ។ ប្រសូតិ ត្រាស់ដឹង ផ្សព្វផ្សាយសាសនា :៨០ ឆ្នាំ ម.ព.ស. (៦២៣ ម.គ.ស. (ម.គ.ស. ->មុនគ្រឹះសករាជ) ឬ បរទេស ពោលថា ៥៦៣ ម.គ.ស.) ព្រះសិទ្ធត្ថរាជកុមារ រាជឱរសរបស់ ​ព្រះបាទសិទ្ធោទនៈ និង ព្រះនាង​សិរីមហា​មាយានៃសក្យត្រកូលបានប្រសូត នាព្រៃលុម្ពិនីចន្លោះនគរ ទាំងពី គឺកបិល​ព័ស្ថុ​ និងទេវទហៈ ក្រោយពី ប្រសូត បាន៧ថ្ងៃ ព្រះពុទ្ធមាតា ទ្រង់សោយវិលាល័យ ។ ៥១ ឆ្នាំ ម.ព.ស. (៥៩៤ ម.គ.ស.) ព្រះរាជកុមារ ចេញ ទ្រង់ព្រះផ្នួស (មហាភិនិស្ក្រម) ក្នងព្រះជន្មាយុ ២៩ព្រះវស្សា នាស្ទឹងអនោមានទី ។ ៤៥ ឆ្នាំម.ព.ស. ​(៥៨៨ ម.គ.ស.) នាថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មីខែវិសាខ ព្រះសិទ្ធត្ថរាជ កុមារ ទ្រង់បានត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរ​សម្មា​សម្ពោធិ​ញាណ ជាព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ នៅក្រោមដើមពោធិក្បែរឆ្នេរស្ទឹងនេរញ្ជរា ស្រុក​ឧរុវេល​​សេនានិគម (បច្ចុប្បន្នហៅថា ពុទ្ធគយា) ដែនមគធ ក្នុងព្រះជន្មាយុ ៣៥​ព្រះ​វស្សា ​។២ ខែក្រោយមក នៅថ្ងៃពេញបូណ៌មីខែអាសាធ ព្រះពុទ្ធអង្គទ្រង់សម្ដែង បឋមទេសនា ធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ប្រោសបញ្ចវគ្គី នាព្រៃឥសិបត្តនមិគ្គទាយវ័ន ក្រុងពារាណសី ។ នៅ​ក្នុងព្រៃនោះក្រោយមកមិនយូរ ក្រៅពីមាន យសកុលបុត្តម្នាក់ និងសំឡាញ់ ៥៤ នាក់​​ទៀតចេញបួសហើយ នៅមានព្រះអរហន្តកើត ឡើងក្នុងលោកទៀតផង ទើបព្រះអង្គ​ទ្រង់​បញ្ជូន​ចេញទៅផ្សព្វផ្សាយ ព្រះពុទ្ធសាសនាដោយព្រះតម្រាស់ថា "ចរថ ភិក្ខវេ ចារិកំ ពហុជនហិតាយ ពហុជនសុខាយ លោកា​នុក​ម្បាយ "​ប្រែ​ថា "ម្នាលភិក្ខុ​ទាំង​ឡាយ អ្នកទាំងឡាយ ចូរចារិកទៅកាន់ទីទាំងពួងដើម្បីប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្ដីសុខ និង​ដើម្បី អនុគ្រោះដល់សត្វលោកចុះ" ។ ប្រតិស្ថានព្រះពុទ្ធសាសនានាមគធនគរបន្ទាប់ពីបានត្រាស់ដឹងបាន៩ខែ ក្រោយពីប្រោស​បញ្ចវគ្គី​ នាព្រៃឥសិបត្តនមិគ្គ​ទាយវ័ន ទីក្រុងពារាណសីរួចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើ​ដំណើរទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ដើម្បីប្រោស​ជដិល​បីនាក់បងប្អូនរួមបរិវារ ១០០០ នាក់ ឯគយាសីសៈប្រទេស ហើយស្ដេចនិមន្ត​ទៅ​ប្រោសព្រះបាទពិម្ពិសារ ជាមួយរាជ​បរិពារ ក្រោយមក​ព្រះបាទ​ពិម្ពិសារទ្រង់បាន​ប្រគេន​វត្ត​វេឡុវ័ន ជាអារាមមុនដំបូងបំផុតក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ។ ទ្រង់បំពេញពុទ្ធកិច្ច​ដើម្បី​ប្រតិស្ថានព្រះពុទ្ធ​សាសនា ក្នុង​ដែន មគធៈ ទ្រង់ទទួលបាននូវអគ្គសាវកពីរអង្គគឺ ព្រះសារីបុត្រនិង ព្រះមហា​មោគ្គ​លាន (អតីតជាបរិពាជកឈ្មោះឧបតិសៈនិង​កោលិតៈ) ​ព្រមទាំងបរិវារ ២៥០នាក់ទៀត ។ បន្ទាប់ពីព្រះសារីបុត្តបាន បន្លុះ ព្រះអរហត្តផល លុះ​ដល់​ថ្ងៃ​ពេញបូណ៌មីខែ​មាឃ​ ព្រះពុទ្ធអង្គ ទ្រង់​ជំនុំ ព្រះអរហន្ត ១២៥០ អង្គ សម្ដែង​ឱវាទ​បាដិមោក្ខ ហៅថា ចតុរង្គសន្និបាត ។ លុះដល់ឆ្នាំទី ៣ នៃពុទ្ធកិច្ច អនាថបណ្ឌិក​សេដ្ឋី​បានថ្វាយខ្លួនជាឧបាសក មានបសាទសទ្ធាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា បានសាងវត្ត​ជេតពន​ថ្វាយព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ នៅក្រុងសាវត្ថីដែនកោសល ជាអារាមដែលព្រះពុទ្ធ​ជា​ម្ចាស់​ទ្រង់ ប្រថាប់គង់​នៅ​ច្រើនជាងគេបង្អស់ ប្រមាណ ១៩ព្រះវស្សា ។ បន្ទាប់មក គឺ​វត្តបុព្វរាម​ក្រុងសាវត្ថីដែល សាងថ្វាយដោយនាងវិសាខាមហាឧបាសិកា ទ្រង់ចាំ​វស្សា​៦ ព្រះវស្សា ។ ពុទ្ធកិច្ច ៤៥ ព្រះវស្សា :អស់កាល៤៥ព្រះវស្សា ព្រះពុទ្ធអង្គស្ដេចនិមន្តទៅចាំព្រះវស្សា​ ក្នុងទីផ្សេងៗ ព្រម​ទាំង​មានហេតុការណ៍សំខាន់ ៗ មួយចំនួន ដែលកត់សំគាល់ ដូចតទៅនេះ ៖ - វស្សាទី ១ ព្រៃឥសិបត្តនមិគ្គទាយវ័ន ក្បែរក្រុងពារាណសី ប្រោសបញ្ចវគ្គី ។ - វស្សាទី ២-៣-៤ វត្តវេឡុវ័ន ក្រុងរាជគ្រឹះ (រយៈពេលប្រកាសព្រះសាសនា ចាប់​ផ្ដើម​​តាំងពីប្រោសព្រះបាទពិម្ពិសារ បានអគ្គសាវក ។ល។ ស្ដេចនិមន្ត​ទៅ​កាន់​នគរ​កបិល​ព័ស្ថុលើកដំបូង ។ល។ អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីថ្វាយ​ខ្លួនជា​ឧបាសក​សាង​វត្តជេតពន ។ ប៉ុន្តែ​បើគិតតាម ព្រះវិន័យបិដក វស្សាទី ៣ ប្រហែល​ជាទ្រង់​ចាំវស្សា​នៅវត្តជេតពនក្រុង​សាវត្ថី ។ -វស្សាទី ៥ កូដាគារ ក្នុងព្រៃមហាវនក្រុងវេសាលី (ប្រោសព្រះពុទ្ធ​បិតាដែល​ចូល​កាន់​និព្វាននៅក្រុងកបិលព័ស្ថុ ប្រោសព្រះញាតិដែលវិវាទគ្នារឿងស្ទឹងរោហិណី និងព្រះនាង​មហាបជាបតិគោតមី ចេញសាងផ្នូសបួសជាភិក្ខុនីមុនគេបង្អស់) ។ -វស្សាទី ៦ មកុលបព៌ត (ហើយក្រោយមក​ទ្រង់សម្ដែង​យមកប្បដិហារិយ៍នា​ក្រុងសាវត្ថី) ។ -វស្សាទី ៧ ស្ថានតាវតិង្ស សម្ដែងព្រះអភិធម្មទេសនាប្រោសពុទ្ធមាតា ។ -វស្សាទី ៨ ភេសកលាវ័ន ក្បែរក្រុងសុង្សុមារគិរី ដែនភគ្គៈ ទ្រង់បាន​ជួបនឹង​នកុលបិតា​​និងនកុលមាតា ។ -វស្សាទី ៩ ឃោសិតារាម ក្រុងកោសម្ពី ។ -វស្សាទី ១០ ព្រៃបាលិលយកៈ ក្បែរក្រុងកោសម្ពី (ពេលភិក្ខុកើតវិវាទគ្នា) ។ -វស្សាទី ១១ ឯកនាលា ព្រាហ្មណគាម ។ -វស្សាទី ១២ ស្រុកវេរញ្ជា ។ -វស្សាទី ១៣ ចាលិយបព៌ត ។ -វស្សាទី ១៤ វត្តជេតពន ព្រះរាហុលទទួលឧបសម្បទា ។ - វស្សាទី ១៥ និគ្រោធារាម នគរកបិលព័ស្ថុ ។ -វស្សាទី ១៦ ទីក្រុងអាឡវី ទ្រង់ធ្វើទុក្ករកម្មចំពោះអាឡវកយ័ក្ស ។ ​​​​​​​​- វស្សាទី ១៧ វត្តវេឡុវ័ន ក្រុងរាជគ្រឹះ ។​​​​​​​ -វស្សាទី ១៨-១៩ ចាលិយបព៌ត ។ -វស្សាទី ២០ វត្តវេឡុវ័ន ក្រុងរាជគ្រឺះ ទ្រង់ប្រោសអង្គុលីមាល និង​ទ្រង់តែងតាំង​ព្រះអានន្ទ ធ្វើជាពុទ្ធុប្បដ្ឋាក ។ -វស្សាទី ២១ -៤៥ ទ្រង់គង់ផ្លាស់ប្ដូរគ្នារវាង វត្តជេតពន និងវត្តបុព្វារាម ទីក្រុង​សាវត្ថី រួមទាំងមុនទាំងក្រោយអត្ថកថា ពោលថា ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់​ទ្រង់គង់​នៅ​វត្ត​ជេត​វនា​រាម១៩ ព្រះវស្សា និងវត្តបុព្វារាម ៦ ព្រះវស្សា ។ -វស្សាទី ៤៥ ទ្រង់គង់នៅវេឡុវគាម ក្បែរក្រុងវេសាលី ។ ពុទ្ធកិច្ចប្រចាំថ្ងៃ :ក្រៅអំពីការទ្រង់ចាំវស្សាទាំង ៤៥ឆ្នាំ តាមវត្តនានាហើយ ព្រះអត្ថកថាចារ្យនៅបាន​រួប​រួម​​ពុទ្ធ​កិច្ចប្រចាំថ្ងៃរបស់ព្រះអង្គថែមទៀត ហៅថា ពុទ្ធកិច្ចប្រចាំថ្ងៃមាន ៥ គឺ ១. បុព្វណ្ហេ បិណ្ឌបាតញ្ច ពេលព្រឹកទ្រង់បិណ្ឌបាត ២. សាយណ្ហេ ធម្មទេសនំ ពេលរសៀលទ្រង់សម្ដែងព្រះធម៌ទេសនា ៣.បទោសេ ភិក្ខុឱវាទំ ពេលព្រលប់ទ្រង់ប្រទានឱវាទដល់ភិក្ខុ ៤.អឌ្ឍរត្តេ ទេវបញ្ហានំ កណ្ដាលអាធ្រាតទ្រង់ដោះស្រ័យប្រស្នាពពួកទេវាតា ៥.បច្ចូសេវ គតេ កាលេ ភព្វាភព្វេ វិលោកានំ ទៀបភ្លឺទ្រង់​ប្រមើល​មើលនូវ​វេនេយ្យ​សត្វ ។ ឯតេ បញ្ចវិធេ កិច្ចេ វិសោធេតិ មុនិបុង្គវោ ព្រះពុទ្ធមុនីដ៏ប្រសើរ ទ្រង់​ញ៉ាំង​ពុទ្ធកិច្ច​​ទាំង​ប្រាំនេះឲ្យសម្រេចហ្មត់ចត់ដោយបរិបូណ៌ពិត ។ គំរូសង្គាយនា និងបច្ឆិមពុទ្ធវចនៈ :ឆ្នាំ ៥២៧ ម.គ.ស. (តាមបស្ចឹមប្រទេស) មហា​វីរៈ​ (និគ្រន្ថនាដបុត្រ) សាស្ដាជេន (ជិនៈ) អស់ព្រះជន្ម សាវកក៏​កើតវិវាទទោះទែងគ្នាអំពី​ពាក្យ​ប្រៀន​ប្រដៅ​របស់​សាស្ដាខ្លួន ជា​ហេតុ​នាំឲ្យ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់ប្រារព្ធ ណែនាំ​ឲ្យ​មាន​​ការសង្គាយនា​ព្រះធម៌វិន័យ​ឡើង ហើយមានគ្រាមួយព្រះសារីបុត្រ​បាន​សម្ដែង​​សង្គីតិសូត្រទុកជាគំរូនៃការ​ធ្វើសង្គាយនា ។ ១ឆ្នាំ ម.ព.ស. (៥៤៣​ ម.គ.ស.​ខ្លះថា ៤៨៣ ម.គ.ស.) នាថ្ងៃពេញបូណ៌ខែវិសាខ ក្រោយពីបំពេញ​ពុទ្ធកិច្ច​ ៤៥ ព្រះវស្សារួច ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ទ្រង់មានព្រះជន្មាយុ ៨០ព្រះវស្សា ព្រះអង្គ​ទ្រង់រំលត់ខន្ធចូលកាន់បរិនិព្វាន ក្រោមដើមរាំងទាំងគូ ក្រុងកុសិណារា ។ បច្ឆិមពុទ្ធវចនៈ ខយវយ​ធម្មា សង្ខារា អប្បមាទេន សម្បទេថ "សង្ខារធម៌​ទាំងឡាយ​មានកិរិយាអស់ទៅនិងសូន្យ​ទៅជាធម្មតា អ្នកទាំងឡាយចូរ​ញ៉ាំងកិច្ច​ទាំងពួង​ឲ្យដល់ព្រមដោយសេចក្ដីមិនប្រមាទចុះ " ។ ប្រែសម្រួលដោយ ភិក្ខុ សញ្ជាតវិរិយោ ចាកកាលានុក្រម របស់​ព្រះតេព្រះគុណ​ ព្រះ​ព្រហ្ម​គុណាភណ៌ ។ ប្រភពៈ គេហទំព័រ ព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទខ្មែរ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

មានរឿងតំណាលមកថា នៅនាវេលានោះឯង ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់យាងចូលព្រះទែនសយនាក្រឡាព្រះបន្ទំដូចសព្វមួយដង។ ក្នុងរាត្រីនោះព្រះអង្គទ្រង់ផ្ទុំលក់យ៉ាងសែនស្កប់ស្កល់ក្នុងព្រះបន្ទំ តាំងពីវេលារំលងអធ្រាត្រ ទ្រង់យល់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញ ១៦ ប្រការយ៉ាងច្បាស់ទែង ហាក់បីដូចជាទ្រង់បានទតឃើញនិងព្រះនេត្រស្រស់​ដូច្នោះដែរ។ លុះព្រះអង្គតើនដឹងព្រះស្មារតីឡើងនៅនាវេលាទៀបភ្លឺនោះ ព្រះ អង្គ​ទ្រង់នៅចាំព្រះសុបិនទាំង១៦ យ៉ាងច្បាស់ ឥតមានភ្លេចភ្លាំងដោយប្រការណា​មួយ​​ឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះចិន្តាថា "ព្រះសុបិននេះ ហាក់បីដូចជាចម្លែកពន់ពេកណាស់​ នេះច្បាស់ជាប្រផ្នូលអ្វីខ្លះមិនលែងឡើយ" ។ កាលបើត្រង់ព្រះតម្រិះដូច្នេះហើយ​ ព្រះបាទបសេនទិកោលស ក៏ទ្រង់ត្រាស់ហៅពូករាជអាមាត្យឲ្យទៅអញ្ជើញអស់​លោកជាព្រាហ្មណ៍បុរោហិត បណ្ឌិតហោរា មកកាន់ព្រះរាជរោងរម្យជាបន្ទាន់។ បន្ទាប់ពីទ្រង់ស្រង់ព្រះវារីរួចហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ព្រះពស្ត្រតាមទម្លាប់ ប្រញាប់យាងទៅកាន់ព្រះរាជរោងរម្យ ជួបជុំអស់លោកបរោហិតព្រាហ្មណ៍ព្រឹទ្ធ បណ្ឌិតហោរា ដែល​បានអញ្ជើញមកចាំគាល់ត្រៀបត្រារួចជាស្រេច។ ព្រះបាទសម្ដេចបសេនទិកោសល ទ្រង់ត្រាស់ទៅអស់លោកនាហ្មឺនទាំងនោះ ពីព្រះបំណងរបស់ព្រះ អង្គក្នុងការ​បើកអង្គប្រជុំជាវិសាមញ្ញមួយនេះ។ រួចហើយព្រះអង្គក៏រៀបរាប់ជូនអង្គប្រជុំទាំង​មូល​អំពី "ព្រះមហាសុបិននិម្មិត១៦ ប្រការ" នោះ។ ក្នុងចំណោមព្រះរាជហោរាក្ដី ព្រះរាជបុរោហិតក្ដី ដែលបានរៀនពីវិជ្ជានេះ ពុំមានអ្នកណាម្នាក់អាចកាត់យល់បាននូវប្រផ្នូល មានហោរាម្នាក់ទស្សន៍ទាយទាំងស្មានៗថ្វាយព្រះមហាក្សត្រ ថាព្រះអង្គនឹងត្រូវ​ជួបគ្រោះថ្នាក់ណាមួយ ក្នុងគ្រោះថ្នាក់បីយ៉ាងដូចតទៅ៖ "ព្រះអង្គអាចខូចរាជសម្បត្តិ​, ពុំនោះសោតត្រូវខូចមហេសី, ឬបើមិនដូច្នោះទេ ព្រះអង្គនិងត្រូវសោយ​ទិវង្គត​ហើយ"។ កាលបើទ្រង់សណ្ដាប់ឮទំនាយនោះហើយ ព្រះបាទបសេនទិកោសល ក៏ត្រាស់សួរយោបល់បុរោហិតថ្វាយយោបល់ថា តើត្រូវធ្វើដូចម្ដេច ដើម្បីរំដោះគ្រោះនេះបាន។ បុរោហិតថ្វាយយោបល់ថា មានតែត្រូវប្រារព្ធពិធីបូជាយញ្ញប៉ុណ្ណោះ។ ដោយហេតុថាពិធីបូជាយញ្ញ តម្រូវឲ្យមានការសម្លាប់មនុស្ស និងសត្វជាច្រើន ទើបព្រះនាងមល្លិកាជាព្រះអគ្គមហេសីទ្រង់ថ្វាយយោបល់ជំទាល់ថា " ដែលព្រះអង្គចង់រស់ខ្លួនឯងហើយទៅសម្លាប់គេដើម្បីបូជាយញ្ញនុ៎ះ វាមិនត្រឹមត្រូវទាល់តែសោះ! ៗ។ ព្រះអគ្គមហេសី ក៏បានណែនាំព្រះស្វាមីឲ្យទៅទូលសូរព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមើល ដើម្បីចង់ដឹង​ថា​តើ​ន័យ​មហា​សុបិននេះ វាពិតដូចបុរោហិតបានទូលថ្វាយមែន ឬមិនមែន។ ព្រះបាទបសេនទិកោសល ក៏ទ្រង់ស្ដេចយាងទៅកាន់សំណាក់ នៃព្រះបរមសាស្តាសម្មាសម្ពុទ្ធ ដែលកំពុង​គង់នៅវត្តជេតពន។ លុះយាងទៅដល់ហើយព្រះបាទបសេនទិកោសល ក៏លើក​ករប្រណម្យធ្វើអភិវន្ទនកិច្ចចំពោះព្រះបរមសាស្តាទាំងទូលព្រះបរមសាស្ដាពីវត្ថុបំណងនៃ​ការយាងរបស់ព្រះអង្គមកកាន់ទីនេះ។ ដោយអានុភាពនៃទិព្វញាណរបស់ព្រះអង្គ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់បានជ្រាបអំពីដំណើររឿងនេះរួចជាស្រេចទៅហើយ។ ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់លើកពីព្រះមហាសុបិន្តរបស់ព្រះអង្គ ម្ដងមួយៗ ទូលព្រះបរមសាស្តា។ ចំណែកឯព្រះបរមសាស្តាវិញ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ថ្វាយសេចក្ដីថា "បពិត្រមហារាជ, រឿងយល់សប្តនេះ មិនមានន័យ អ្វីទាក់ទងទៅនឹងព្រះអង្គផ្ទាល់ ដូចបុរោហិតទូលថ្វាយទេ។ រឿងទាំងអស់វានិងកើតមានឡើងនៅនាអនាគតឯណោះ សម្រាប់មនុស្សលោកជាទូទៅផង និងសម្រាប់សាសនាតថាគតផង" ។ រួចហើយ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់កាត់ព្រះមហាសុបិននិម្មិតទាំងអស់នោះ ថ្វាយព្រះបាទបសេនទិកោសល តាមលំដាប់លំដោយ ដូចតទៅនេះ ៖ សុបិនជាគម្រប់១ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញគោឧសុភរាជបោលពីទិសទាំង៤ សំដៅមកព្រះលាន ក្នុងកិរិយាសង្ខើញពីចម្ងាយមកថានឹងជល់គ្នា។ លុះបោលមកដល់ជួបគ្នានៅលើទីព្រះលានខាងមុខព្រះបរមរាជវាំង គោឧសុភរាជទាំងនោះ បែរជាមិនជល់គ្នាវិញ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ មេឃ អាកាស នឹងប្រែប្រួល លក្ខណៈខុសពីធម្មតា។ ដោយសារមនុស្សមិនសូវកាន់ធម៌ គឺទាំងព្រះរាជា ទាំងនាម៉ឺន ទាំងប្រជាជន ទាំងសមណព្រាហ្មណ៍ច្រើនតែខ្វះសីលធម៌ នាំឲ្យទេព្តាពុំសប្បាយព្រះទ័យ ក៏បណ្ដាលឲ្យធាតុអាកាសប្រែប្រួលភ្លៀងបង្អុរមកពុំបានគ្រប់គ្រាន់ ដំណាំ និងឈើផងទាំងឡាយ ឲ្យផលានុផលមិនបានបរិបូណ៌។ ជួនកាលមេឃមីរងងឹតអួរអាប់ ដាបដោយពពកខ្មៅ ដែលតាមចំណាំថាបន្តិចទៀតទៅនឹងមានភ្លៀងបង្អុរធ្លាក់ចុះមក។ មនុស្សម្នាប្រញាប់នាំគ្នាទៅសាស្រូវសាសម្លៀកបំបាក់ រីឯអ្នកដំណើរនាំគ្នារត់រកជម្រកតែរៀងៗខ្លួន ។ ស្រាប់តែគេពុំបានឃើញភ្លៀងធ្លាក់ទៅវិញ។ មានពេលខ្លះ មេឃភ្លឺស្រឡះ ដែលតាមការចំណាំថា និងគ្មានភ្លៀងធ្លាក់ទេ។ ប៉ុន្តែ បន្តិចក្រោយមក ក៏ស្រាប់តែមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកយ៉ាងជោគជាំ។ សុបិនជាគម្រប់២ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញឈើមួយដើម ទើបនឹងដុះបានកម្ពស់ប្រហែលមួយហត្ថ ក៏ស្រាប់តែបែកមែកត្រសុំត្រសាយសាខា មានផ្កា មានផ្លែរណេងរណោង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្ត្រាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ មនុស្សម្នាចេះស្រឡាញ់គ្នា និងយកគ្នាជាប្ដីប្រពន្ធនៅក្មេងៗណាស់ ព្រោះតែគេមានកិលេសច្រើនពេក គឺអាយុបាន១៣,១៤,១៥ ឆ្នាំ គេនឹង​រៀបការគ្នាជាប្ដីប្រពន្ធ មានកូន មានចៅ អាយុក៏កាន់តែខ្លី ឯក្មេងស្រីឆាប់មានរដូវណាស់។ សុបិនជាគម្រប់៣ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញមេគោធំៗបង្កើត​កូនមកហើយក្នុងថ្ងៃហ្នឹង រួចក៏សុំបៅដោះកូនរបស់ខ្លួន។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរម​សាស្តា​ទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ មនុស្សកាន់តែបាត់បង់សីលធម៌ច្រើន​ មិនសូវចេះគោរពមាតាបិតាគ្រូបាអាចារ្យរបស់ខ្លួនទេ ហើយយូរទៅមុខទៀតទៅ​ មាតាបិតាត្រូវអង្វរករកូនត្រូវផ្គាប់ចិត្តកូនរបស់ខ្លួន ដើម្បីឲ្យកូនចិញ្ចឹមខ្លួនជាឪពុកម្ដាយ ឲ្យបាយទទួលទាន។ សុបិន្តជាគម្រប់៤ ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញគេមិន​ទឹម​គោ​ធំៗទេ តែគេបែរជាទឹមគោតូចៗទៅវិញ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាម​សុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ មនុស្សអ្នកចេះអ្នកដឹង មានការពិសោធន៍គេមិនឲ្យទទួលធ្វើការងារធំដុំទេ គឺគេយកតែក្មេងៗដែលខ្វះការពិសោធន៍ឲ្យធ្វើការវិញ ម្ល៉ោះហើយធ្វើការទៅមានត្រូវខ្លះខុសខ្លះ ដែលបង្កឲ្យមានការលំបាកជាពន់ពេកហោង។ សុបិន្តជាគម្រប់៥ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញមានសេះមួយនោះមានមាត់ពីរ គេឲ្យស៊ីប៉ុន្មាន ក៏វាមិនចេះឆ្អែតដែរ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ ក្រឡាផ្ទៃក្រោមធ្វើអំពើអធម្មកម្មពេកណាស់ហោង។ ពួកតុលាការផង គេកាត់ក្ដីប្រកបដោយសេចក្ដីសុចរិត យុត្តិធម៌បន្តិចណាសោះឡើយ គឺគេតែងឆ្លៀតយកការកាត់ក្ដីធ្វើជាឱកាសសម្រាប់ជំរឹតយកមាសប្រាក់ ឬទ្រព្យសម្បត្តិរបស់គូក្ដីទាំងសងខាង ដោយឥតមានត្រាប្រណីឡើយ ហើយ​ទោះបីជាគូវិវាទទាំងសងខាងសូកប៉ាន់អស់ប៉ុន្មានៗ ក៏ចៅក្រមមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ដែរ គឺគេនៅតែប្រព្រឹត្តដូច្នេះជារហូត។ ឯអ្នកកាត់ក្ដីនោះទៀតសោត ច្រើនតែជាមនុស្សក្មេងៗ ជាអ្នកមិនសូវមានចំណេះវិជ្ជាអ្វីជ្រៅជ្រះទេ។ សុបិន្តជាគម្រប់៦ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញ គេយកភាជន៍​មាស តម្លៃមួយសែនតម្លឹងទៅត្រង់ទឹកនោមឆ្កែចកក។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តា​ទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ អ្នកដែលធ្លាប់មានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់នឹង​ធ្លាក់ខ្លួនទៅជាទ័លក្រ លំបាកតោកយ៉ាកថោកទាប ព្រោះឥតមានយសសក្តិនឹងគេ ។ចំណែកឯអ្នកដែលធ្លាប់នៅក្នុងត្រកូលទាបថោកវិញ គេត្រូវបាន ឡើងធ្វើជាអ្នកដឹក​នាំ មានស័ក្តិយសខ្ពស់ត្រដែតត្រដឹមម្ល៉ោះហើយ ពួកអ្នកត្រកូលខ្ពស់ទាំងនោះ ត្រូវបង្ខំចិត្ត​លើកកូនស្រីរបស់ខ្លួនឲ្យទៅធ្វើជាភរិយានៃអ្នកត្រកូលថោកទាប ដែលមានស័ក្តិ​យស មានអំណាច ដើម្បីឲ្យបានងាយស្រួលក្នុងការរស់នៅ។ សុបិន្តជាគម្រប់៧ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញ ឆ្កែចចកស៊ីខ្សែ ដែលបុរសវេញហើយនោះទាល់តែអស់។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ ស្រីៗមានរាគៈ គឺមានតម្រេកយ៉ាងខ្លាំងក្លា ចូលចិត្តផឹកស្រា ស្រឡាញ់តែគ្រឿងអលង្ការ ចូលចិត្តតាក់តែងរាងកាយ សប្បាយតែខាងការ​ត្រាច់ចរតាមចក្រល្ហករកប្រុសសាហាយ ឥតគិតគូររក្សាសីលទានសោះ សូម្បីតែការ​ងារក្នុងផ្ទះសម្បែង ក៏ពុំសូវធ្វើឲ្យបានដិតដល់ដែរ, ឯប្ដីលំបាកចិត្តណាស់ ឥតបានសុខ​សាន្តទេ ព្រោះហេតុតែទុកប្រាក់កាសមិនចេះគង់ ដោយសារតែប្រពន្ធក្បត់ចិត្ត គិត​តែពីចាយវាយខ្ជះខ្ជាយ។ សុបិន្តជាគម្រប់៨ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញក្អមធំមួយមានទឹកពេញព្រៀប និងក្អមទទេតូចៗ ជាច្រើននៅព័ទ្ធជុំវិញ ។ ព្រះអង្គទ្រង់ឃើញមានមនុស្សមកពីទិសទីទៃៗនាំគ្នាដងទឹកចាក់ចូលទៅតែក្នុងក្អមធំ មានទឹកពេញស្រាប់​ដែលនៅត្រង់កណ្ដាលនោះ ឥតមាននរណាចាប់ភ្លឹកថា នឹងចាក់ទឹកទៅក្នុងក្អមទទេ​តូចៗទាំងនោះផងឡើយ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះ​ថា អំណឹះតទៅមុខ នៅក្រឡាផ្ទៃក្រោមនឹងមានកើតការប្រែប្រួល ដោយអ្នកកម្សត់ទុរគត​នាំគ្នាជញ្ជូនប្រាក់កាសទៅបំពេញតែទូ និងហឹប របស់អ្នកមានធនធានស្រាប់ៗ ថែម​ទាំងត្រូវកំណែនឲ្យទៅធ្វើស្រែចម្ការច្បារដំណាំឲ្យអ្នកធំ ឲ្យអ្នកមានស្ដុកស្តម្ភ ចោលមុខរបររបស់ខ្លួនអស់ ខំបេះយកផលជញ្ជូនដាក់ឃ្លាំងរបស់អ្នកមានសម្បត្តិ ឥតឱកាសនិង ធ្វើការងាររបស់ខ្លួនឡើយ។ សុបិន្តជាគម្រប់៩ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញស្រះបោក្ខរណី​មានទឹកល្អក់ត្រង់កណ្ដាល ដែលពុំមាននរណាទៅប៉ះពាល់សោះនុ៎ះ ឯទឹកតាម​ឆ្នេរនៅច្រាំងជុំវិញ ដែលមនុស្សសត្វផងតែងតែចុះអាស្រ័យ បែរជាថាស្អាតល្អ ឥត​មានកករល្អក់បន្តិចណាសោះឡើយ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខ ពួកមន្ត្រីអ្នករាជការមានចិត្តមិនបរិសុទ្ធ រមែងប្រកប​ដោយ​​អគិតទាំង៤យ៉ាង គឺកាត់ក្ដីមិនត្រឹមត្រូវតាមច្បាប់នេះ១, សម្លឹងចង់បានទ្រព្យ​សម្បត្តិរបស់​គេនេះ១, គ្មានព្រហ្មវិហារធម៌ចំពោះបណ្ដារាស្ត្រសោះនេះ១, មានចិត្ត​កាច​ឃោរឃៅនេះ១, គឺគេធ្វើបាបរាស្ត្រខ្លាំងពេក រហូតដល់បណ្ដារាស្ត្ររត់ចោលស្រុក​កំណើត រត់ចោលការងារជាមុខរបរ នាំគ្នាទៅនៅតាមដោយចុងកាត់មាត់ញក នាព្រៃភ្នំក្រំថ្ម ឯណោះទៅវិញ ទើបបានសុខស្រួល បានរួចរំដោះអស់ពីទុក្ខភ័យ ផុតក្ដីលំបាក ។ សុបិន្តជាគម្រប់១០ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញ បាយមួយឆ្នាំង មានឆ្អិនផង, មានឆៅផង, មានជ្រាយផង។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខស្រុកទេសនិងមានកើតហេតុភេទ ៣យ៉ាងដូចតទៅ៖ ទី១-មនុស្សផងទាំងឡាយគឺ ពួកមន្ត្រីរាជការ គហបតីនិងសមណជីព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ មិនប្រកបដោយសីលធម៌សោះឡើយ។ ទី២-ពួករុក្ខទេវតា, អារក្ខទេវតា, អាកាសទេវតាទាំងអម្បាលម៉ាន មិនកាន់សីល កាន់ធម៌ឡើយ។ ទី៣- នៅភូមិភាគខ្លះ មានភ្លៀងធ្លាក់ច្រើនហួសពេក ទាល់តែរលួយសំណាប រលួយសន្ទូងអស់ ដំណាំដាំដុះឲ្យផលមិនបានគ្រប់គ្រាន់ធួនល្មមនិងសេចក្ដីត្រូវការឡើយ។ សុបិន្តជាគម្រប់១១ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញ គេយកខ្លឹមចន្ទន៍តម្លៃមួយតម្លឹងទៅដូរយកទឹកដោះគោជូរ ផ្អូម ហើយស្អុយទៅវិញ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខពួកភិក្ខុសង្ឃ​ដែលជាអ្នកបួសក្នុងសាសនាតថាគត គិតតែពីខាងលោភលន់ ចង់បានបច្ច័យ៤ ហួស​ហេតុ​ ព្រមទាំងចង់បានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ ឥតបើមានអៀនខ្មាសសោះឡើយ។ ធម៌វិន័យដែលតថាគតទេសនាទូន្មាននោះ គឺមិនឲ្យត្រេកអរនឹងបច្ច័យ៤ ទេ មិនឲ្យចង់បានឋានៈអ្វីឡើយ ឲ្យខំតែកម្ចាត់បង់នូវលោភៈ ទោសៈមោហៈ ចេញឲ្យផុតពីសន្តានចិត្ត ឲ្យខំប្រព្រឹត្តតែត្រៃសិក្ខាគឺ សីល, សមាធិ, បញ្ញា ឲ្យបានមុតមាំ មែនទែន ដើម្បីជាផ្លូវទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ប៉ុន្តែ លុះដល់តថាគតចូលបរិនិព្វានអស់កាលកន្លងទៅជាយូរអង្វែង​ពួកភិក្ខុទាំងឡាយទៅជានាំគ្នាប្រែក្លាយធម៌ របស់តថាគត ដោយទេសនាបញ្ចេញ​បញ្ចូលឲ្យតែខាងបានពីរោះល្បីល្បាញលើសគេ ដើម្បីឲ្យបានលាភសក្ការៈច្រើន មានឋានៈខ្ពង់ខ្ពស់ឥតខ្លាចបាបសោះ គឺ "ពួកភិក្ខុទាំងនោះហ៊ានយកធម៌សម្រាប់ព្រះនិព្វានទៅដូរយកបច្ច័យ៤"។ សុបិន្តជាគម្រប់១២ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញឃ្លោក​លិច​ អំបែងអណ្តែត។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះ​តទៅ​មុខនិងមានការប្រែប្រួលនៅក្រឡាផ្ទៃក្រោម ដោយហេតុថា អ្នកល្ងង់ខ្លៅ ត្រូវបានឡើងធ្វើជាអ្នកដឹកនាំ មានស័ក្តិយសខ្ពង់ខ្ពស់ត្រដែតត្រដឹម មានអំណាច រួចហើយគេលើកតំកើងតែមនុស្សល្ងង់ខ្លៅដូចគ្នា ឲ្យស្រដីលើអ្នកប្រាជ្ញបណ្ដិត តម្រូវឲ្យអ្នកប្រាជ្ញ បណ្ឌិតស្ដាប់បង្គាប់អ្នកល្ងង់ខ្លៅវិញ។ សុបិន្តជាគម្រប់១៣ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញថ្មមួយដុំធំប៉ុនផ្ទះ អណ្ដែតទឹកដូចជាទូក រួចរសាត់បាត់ទៅតាមខ្យល់ទៅ ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរម​សាស្តាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខយសស័ក្តិខ្ពង់ខ្ពស់នឹងត្រូវបានទៅ​តែ​ខាងពួកអ្នកឥតត្រកូល ពោលគឺពួកអ្នកត្រកូលថោកទាប អវិជ្ជា ត្រូវបានឡើងធ្វើជា​នាហ្មឹនធំៗ ចំណែកឯពួកមានត្រកូលល្អត្រឹមត្រូវសុចរិត យុត្តិធម៌ពិតៗ ត្រឡប់ទៅជាធ្លាក់ខ្លួនក្រខ្សត់ អ្នកផងលែងគោរពកោតក្រែង គឺគេនាំគ្នាគោរពកោតខ្លាចតែអ្នកឥតត្រកូលទៅវិញ ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតគេនឹងលែងធ្វើគារវកិច្ចចំពោះព្រះសង្ឃដែលមានសីលល្អបរិសុទ្ធ តែគេបែរជាគោរពរាប់អានភិក្ខុអលជ្ជីដែលទ្រុស្ដសីលទៅវិញ។ ពួកព្រះសង្ឃដែលប្រតិបត្តិត្រឹមត្រូវតាមធម៌-វិន័យ ត្រឡប់ជាខ្ចាត់ព្រាត់ពីទីប្រជុំសង្ឃ ទៅនៅឯក្រៅបាត់អស់ទៅ។ សុបិន្តជាគម្រប់១៤ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញសត្វកង្កែបតូចៗ លោតដេញខាំពស់វែកធំៗ ហើយទំពាស៊ីលេបបាត់ទៅ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរម​សាស្ដា​ទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខលោកនឹងអាប់ឱនទៅនៅក្នុងគ្រាដែល​មនុស្សទាំងឡាយសឹងទៅដោយកម្លាំងកាមរាគដ៏ខ្លាំងក្លា មានកិលេសតណ្ហាគ្របសង្កត់​ជាប់ បណ្ដាលឲ្យប្តីសីសុខចិត្តនៅក្រោមអំណាចប្រពន្ធក្មេងៗ ទាំងទ្រព្យសម្បត្តិសព្វសារពើរសោត ក៏នៅក្នុងកណ្ដាប់ដៃប្រពន្ធក្មេងៗទាំងនោះដែរ។ កាលបើប្ដីសួរនាំពីទ្រព្យសម្បត្តិផ្សេងៗប្រពន្ធក្មេងៗ តែងស្ដីបន្ទោស ជេរ តបតទៅវិញ កំហែងប្ដីឲ្យលុះក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួននោះ ស្មើខ្ញុំកំដរ។ សុបិន្តជាគម្រប់១៥ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ព្រះសុបិននិម្មិតឃើញរាជហង្សហើរហែហមសត្វក្អែក បើក្អែកទៅទីណា រាជហង្សក៏ទៅទីនោះដែរ។ ព្រះសម្មា​សម្ពុទ្ធ​បរមសាស្ដាទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននេះថា អំណឹះតទៅមុខពួកព្រះរាជាក្នុងខត្តិយត្រកូល និងពួកអ្នកដែលធ្លាប់នៅក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ មានចំណេះវិជ្ជា បែរជាទៅហែ​ហម​ពួកល្ងង់ខ្លៅនៅក្នុងត្រកូលទាបៗ ដែលមានអំណាចដើម្បីទៅសុំបុណ្យ សុំសក្តិ​យស​ពីពួកត្រកូលទាបៗនោះវិញ។ សុបិន្តជាគម្រប់១៦ព្រះបាទបសេនទិកោសល ទ្រង់ត្រាស់ទូលទៅព្រះបរមសាស្តាថា "ខ្ញុំម្ចាស់យល់សប្តឃើញពពែដេញខាំខ្លា។ បើតាមសុបិននេះតើនឹងមានកើតហេតុ​ភេទ​ទៅជាប្រែប្រួលយ៉ាងណាដែរទៅ ព្រះអង្គ? ឱ! ព្រះជាម្ចាស់ខ្ញុំអើយ! តាំងពីកើត​មក​ ខ្ញុំព្រះអង្គធ្លាប់តែបានដឹង បានឮថា ធម្មជាតិជាសត្វខ្លា វាតែងខាំ តែងតែស៊ីពពែ។ ប៉ុន្តែ​ ខ្ញុំព្រះអង្គបែរជាឃើញពពែដេញខាំស៊ីខ្លាវិញ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំព្រះអង្គបានឃើញទៀតថា ហ្វូងខ្លាគ្រាន់តែឃើញពពែលឹមៗ ពីចម្ងាយក៏នាំគ្នាដាក់មេផាយបោលយ៉ាងលឿនចូលទៅក្នុងព្រៃធំ ខំលាក់ខ្លួនពួនសំងំ ព្រោះខ្លាចពពែខាំស៊ី ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធបរមសាស្ដាទ្រង់មានព្រះពុទ្ធដីកាកាត់ព្រះមហាសុបិននេះថ្វាយព្រះបាទ​បសេនទិកោសលថា" ថ្វាយព្រះពរ មហារាជ, លុះចំណេរចីរកាលតទៅមុខទៀតទៅ ពួក​បណ្ដាជនជាអ្នកឥតត្រកូល ហើយអវិជ្ជាត្រូវទទួលបានសេចក្ដីប្រោសប្រាណឲ្យឡើងធ្វើជានាហ្មឺនធំ។ ឯជនដែលមានពូជ មានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់បែរទៅជាអ័ព្ទយសសក្តិ ធ្លាក់ខ្លួនទៅជាអ្នកកម្សត់វិញ។ អ្នកធំគេជឿតាមតែសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យរបស់មន្ត្រីក្មេងៗ ដែលកេងប្រវ័ញ្ចយកមាស ប្រាក់ យកស្រែចម្ការ ជារបស់បណ្ដារាស្ត្រធ្វើជារបស់ខ្លួន ថែម​ទាំងឲ្យចាប់រាស្ត្រខ្លះធ្វើទារុណកម្ម ទាំងកំហែងថា "ឯងម៉េចបានជាហ៊ានបៀតបៀននឹងនាហ្មឺន!"។ ជួនកាល មានដល់ទៅធ្វើទោសពៃកាត់ដៃ កាត់ជើង វាយខ្នងផង ម្ល៉ោះហើយ អ្នកមានពូជ មានត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ចេះតែភ័យព្រួយបារម្ភ ខ្លាចគេរកឃើញ គេនឹងចាប់ចងយកខ្លួនទៅធ្វើទោសពៃរ៍។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសាសនាតថាគត ក៏មានកើតហេតុភេទដូចគ្នាដែរ គឺពួកភិក្ខុទ្រុស្ដសីលចេះតែរករឿងហេតុចាប់ទោស ចាប់កំហុសពួកភិក្ខុជាអ្នកមានសីលល្អបរិសុទ្ធទៅវិញ ។ ដូច្នេះ ពួកភិក្ខុដែលមានសីលស្អាតល្អបរិសុទ្ធទាំងនោះ ក៏នាំគ្នារត់រកទីពឹងនៅតាមដងព្រៃភ្នំក្រំថ្មអស់ទៅ ។ ថ្វាយព្រះពរ មហារាជ, ព្រះសុបិននិម្មិតទាំង១៦ ប្រការនេះ ឥតមានឲ្យកើតទោសជាទុក្ខ ជាភយន្តរាយ អ្វីដល់ព្រះអង្គសោះឡើយ។ សូមមហារាជ កុំទ្រង់ព្រួយព្រះរាជហឫទ័យ!។ ចប់ ពុទ្ធទំនាយ សោឡសនិម្មិត ស្ដីពីព្រះមហាសុបិន ១៦ ប្រការតែប៉ុណ្ណះ ។ ដោយ ធន់ ហ៊ិន សម្គាល់ៈ មានច្បាប់ខ្លះចែងថា ព្រះបាទបសេនទិកោសលទ្រង់ព្រះសុបិនឃើញ​ពស់​វែក​មួយ​លូនចេញចាប់កង្កែប ។ លុះពស់ដេញទាន់កង្កែប ស្រាប់តែកង្កែបបែរ​ជា​លេប​ពស់​នោះទៅវិញ ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ព្យាករតាមសុបិននិម្មិតនេះថា អំណឹះទៅ​នៅក្រឡាផ្ទៃក្រោមពួកចៅក្រម ប្រព្រឹត្តអំពើអយុត្តិធម៌ ពេកណាស់ គឺគេពុំកាន់ធម៌សុចរិតបន្តិចណាឡើយ ។ គេកាត់ក្ដីឲ្យអ្នកដែលត្រូវឈ្នះទៅជាចាញ់ រីឯអ្នកដែលត្រូវមានទោសទ័ណ្ឌពិតប្រាកដត្រូវចាញ់គេ បែរជាចៅក្រមកាត់ឲ្យឈ្នះក្តី ទៅវិញ ដោយសារតែចៅក្រមនោះទទួលសំណូក គេ ។ សុបិននេះ ជាជំនួសសុបិនឃើញ "គេទឹមគោតូចៗ មិនទឹមគោធំៗ "។ (កម្ពុជសុរិយា លេខ ៤ ឆ្នាំ ១៩៩៩) ប្រភពៈ គេហទំព័រព្រះពុទ្ធសាសនាថេរវាទខ្មែរ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលប្រកបដោយធម៌ ៤០ នឹងធ្លាក់ទៅក្នុងនរក ដូចជាគេនាំទៅទម្លាក់ ។ បាណាតិបាតមាន ៤ គឺ ១. អត្តនា ច បាណាតិបាតី ហោតិ ជាអ្នកសម្លាប់សត្វដោយខ្លួនឯង ២. បរញ្ច បាណាតិបាតេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃក្នុងការសម្លាប់សត្វ ៣. បាណាតិបាតេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្តក្នុងការសម្លាប់សត្វ ៤. បាណាតិបាតស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណនៃការសម្លាប់សត្វ ។ អទិន្នាទានមាន ៤ គឺ ៥. អត្តនា ច អទិន្នាទាយី ហោតិ កាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យដោយខ្លួនឯង ៦. បរញ្ច អទិន្នាទានេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃក្នុងការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ៧. អទិន្នាទានេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ៨. អទិន្នាទានស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ ។ កាមេសុមិច្ឆាចារមាន ៤ គឺ ៩. អត្តនា ច កាមេសុមិច្ឆាចារី ហោតិ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយដោយខ្លួនឯង ១០. បរញ្ច កាមេសុមិច្ឆាចារេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃក្នុងការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ ១១. កាមេសុមិច្ឆាចារេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្តក្នុងការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ ១២. កាមេសុមិច្ឆាចារស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណនៃការប្រព្រឹត្តខុស ក្នុងកាមទាំងឡាយ ។ មុសាវាទមាន ៤ គឺ ១៣. អត្តនា ច មុសាវាទី ហោតិ ពោលពាក្យកុហក ដោយខ្លួនឯង ១៤. បរញ្ច មុសាវាទេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃក្នុងការពោលពាក្យកុហក ១៥. មុសាវាទេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការពោលពាក្យកុហក ១៦. មុសាវាទស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការពោលពាក្យកុហក ។ បិសុណាវាចាមាន ៤ គឺ ១៧. អត្តនា ច បិសុណវាចោ ហោតិ ពោលពាក្យញុះញង់ ដោយខ្លួនឯង ១៨. បរញ្ច បិសុណាយ វាចាយ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងការពោលពាក្យញុះញង់ ១៩. បិសុណាយ វាចាយ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការពោលពាក្យញុះញង់ ២០. បិសុណាយ វាចាយ ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការពោលពាក្យ ញុះញង់ ។ ផរុសវាចាមាន ៤ គឺ ២១. អត្តនា ច ផរុសវាចោ ហោតិ ពោលពាក្យអាក្រក់ ដោយខ្លួនឯង ២២. បរញ្ច ផរុសាយ វាចាយ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងការពោលពាក្យអាក្រក់ ២៣. ផរុសាយ វាចាយ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការពោលពាក្យអាក្រក់ ២៤. ផរុសាយ វាចាយ ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការពោលពាក្យអាក្រក់ សម្ផប្បលាបៈមាន ៤ គឺ ២៥. អត្តនា ច សម្ផប្បលាបី ហោតិ ពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ដោយខ្លួនឯង ២៦. បរញ្ច សម្ផប្បលាបេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងការពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ២៧. សម្ផប្បលាបេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ២៨. សម្ផប្បលាបស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការពោលពាក្យឥតប្រយោជន៍ ។ អភិជ្ឈាមាន ៤ គឺ ២៩. អត្តនា ច អភិជ្ឈាលុ ហោតិ ជាអ្នកមានអភិជ្ឈា ដោយខ្លួនឯង ៣០. បរញ្ច អភិជ្ឈាយ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងអភិជ្ឈា ៣១. អភិជ្ឈាយ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងអភិជ្ឈា ៣២. អភិជ្ឈាយ ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃអភិជ្ឈា ។ ព្យាបាទមាន ៤ គឺ ៣៣. អត្តនា ច ព្យាបន្នចិត្តោ ហោតិ មានចិត្តព្យាបាទ ដោយខ្លួនឯង ៣៤. បរញ្ច ព្យាបាទេ សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងការព្យាបាទ ៣៥. ព្យាបាទេ ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការព្យាបាទ ៣៦. ព្យាបាទស្ស ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណ នៃការព្យាបាទ ។ មិច្ឆាទិដ្ឋិមាន ៤ គឺ ៣៧. អត្តនា ច មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ ហោតិ យល់ខុស ដោយខ្លួនឯង ៣៨. បរញ្ច មិច្ឆាទិដ្ឋិយា សមាទបេតិ បបួលអ្នកដទៃ ក្នុងការយល់ខុស ៣៩. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ច សមនុញ្ញោ ហោតិ ពេញចិត្ត ក្នុងការយល់ខុស ៤០. មិច្ឆាទិដ្ឋិយា ច វណ្ណំ ភាសតិ ពោលសរសើរគុណនៃការយល់ខុស ។ ឥមេហិ ខោ ភិក្ខវេ ចត្តារីសាយ ធម្មេហិ សមន្នាគតោ យថាភតំ និក្ខិត្តោ ឯវំ និរយេ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលប្រកបដោយធម៌ ៤០ យ៉ាងនេះឯង នឹងធ្លាក់ទៅក្នុងនរក ដូចជាគេនាំយកទៅទម្លាក់ ។ (សុត្តន្តបិដក អង្គុត្តរនិកាយ ទសកនិបាត សាមញ្ញវគ្គ បិដកលេខ ៥១ ទំព៍រ ២១២) ដោយ ខេមរ អភិធម្មាវតារ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

តេីគ្រហស្ថ​ដែលបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត​ ពិតជាអាចតាំងនៅ​ រហូតអស់៧ថ្ងៃពិតមែនឬ? ចម្លេីយ​ មិនពិតឡេីយ ។​ ព្រោះថាក្នុងព្រះអដ្ឋកថាទាំងឡាយ​ បានពោលថា​ ខីណាសវា បន បរិនិព្វាយន្តិ វា បព្វជន្តិ វា។ កស្មា? អរហត្តំ នាម សេដ្ឋគុណោ, គិហិលិង្គំ ហីនំ, តំ ហីនតាយ ឧត្តមំ គុណំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ។ តស្មា តេ បរិនិព្វាតុកាមា វា បព្វជិតុកាមា វា ហោន្តិ។ ភុម្មទេវា បន អរហត្តំ បត្វាបិ យាវជីវំ តិដ្ឋន្តិ។ ឆសុ កាមាវចរទេវេសុ សោតាបន្នសកទាគាមិនោ យាវជីវំ តិដ្ឋន្តិ; អនាគាមិនា រូបភវំ គន្តុំ វដ្ដតិ, ខីណាសវេន បរិនិព្វាតុំ។ កស្មា ? និលីយនោកាសស្ស អភាវា។ រូបាវចរារូបាវចរេសុ សព្វេបិ យាវជីវំ តិដ្ឋន្តិ។វិភង្គអដ្ឋកថា/៥០៥​ ។​ សេចក្តីថា​ ចំណែកឯបុគ្គលដែលបានសម្រេច ជាព្រះខីណាស្រព លោកតែងតែបរិនិព្វាន ឬថារមែងបួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង ។ ព្រោះហេតុអ្វី ? ព្រោះថា ឈ្មោះថាអរហត្ត​ផល គឺជាគុណជាតិដ៏ប្រសើរ ចំណែកភេទជាគ្រហស្ថ គឺជាភេទដ៏ថោកទាប ។ បុគ្គល​​ជាគ្រហស្ថនោះមិនអាចដើម្បីទ្រទ្រង់នូវគុណដ៏ឧត្ដម ដោយភេទ ដ៏ថោកទាបនោះបានឡើយ ។ ព្រោះ​ហេតុដូច្នោះ បុគ្គលដែលបានសម្រេចជាព្រះអរហន្តហើយ លោករមែងមានការប្រាថ្នាដើម្បី​បរិនិព្វាន ឬថា ប្រាថ្នារមែងបួសយ៉ាងពិតប្រាកដ ។ ចំណែកឯ ភូម្មទេវតា កាលបើ លោកបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត លោករមែងអាចតាំងនៅ ក្នុងអត្តភាពជាភូម្មទេវតារហូតអស់ជីវិត ។ ចំណែកសោតាបន្នបុគ្គល និង សក្កទាគាមិបុគ្គល ដែលបានសម្រេច ក្នុងកាមាវចរសួគ៌ ទាំង៦ជាន់ លោក រមែងអាចតាំងនៅ ក្នុងអត្តភាពនោះ នោះរហូតអស់ជីវិត ។ បើលោក​ បានសម្រេចជាព្រះអានាគាមីបុគ្គលវិញ លោកគួរទៅកាន់រូបព្រហ្ម គឺថាលោករមែងតែងតែចុតិ​ ហើយទៅបដិសន្ធិ ក្នុងរូបព្រហ្ម ។ បើបានសម្រេចជាព្រះខីណាស្រព លោកគួរ បរិនិព្វានគឺលោករមែងតែងតែបរិនិព្វាន​ ដោយភាពជាព្រះខីណាស្រពនោះឯង ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា នៅក្នុង ឋានទេវតាទាំងប្រាំមួយជាន់ មិនមានទីកន្លែងដ៏សមគួរដើម្បីកិរិយាពួនសម្ងំក្នុងកម្មដ្ឋានបានឡើយ ។ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងអស់ ដែលបានសម្រេច គុណធម៌ ក្នុងរូបាវចរភព និងអរូបាវចរភព លោករមែងអាចតាំងនៅរហូតអស់ជីវិត ។ តំ បត្វា បន ន តេន លិង្គេន អដ្ឋំសុ, គិហិលិង្គំ នាមេតំ ហីនំ, ឧត្តមគុណំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ។ តស្មា តត្ថ ឋិតោ អរហត្តំ បត្វា តំទិវសមេវ បព្វជតិ វា បរិនិព្វាយតិ វា។ ភូមទេវតា បន តិដ្ឋន្តិ។ កស្មា? និលីយនោកាសស្ស អត្ថិតាយ។ មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា​/១២១ ។ ចំណែកឯ បុគ្គលដែលបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត លោករមែងមិនតាំងនៅ ដោយភេទជាគ្រហស្ថនោះឡើយ។ ព្រោះ​ភេទ​ជាគ្រហស្ថ គឺជាភេទដ៏ថោកទាប មិនអាចដើម្បីទ្រទ្រង់នូវគុណដ៏ឧត្ដម គឺអរហត្តផលបានឡើយ ព្រោះដូច្នោះ បុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងភេទជាគ្រហស្ថ កាលបើបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ក៏រមែងតែងតែបួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង ឬថាបើមិនបួស ក៏រមែងបរិនិព្វាន ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ។ ចំណែកឯ ភុម្មទេវតា កាលបើលោក បានសម្រេចជាព្រះអរហន្តហើយ រមែងអាចតាំងនៅរហូតអស់ជីវិត ។ ព្រោះ​ហេតុអ្វី ? ព្រោះថា ក្នុងឋានភូម្មទេវតា មានទីកន្លែង ដ៏សមគួរក្នុងការពួនសម្ងំ នៅដោយវិវេក ក្នុងកម្មដ្ឋាន តាមអធ្យាស្រ័យ របស់លោក។ អគារមជ្ឈេ វសន្តេន នាម អរហត្តំ បត្តេន តំទិវសមេវ បរិនិព្វាយិតព្វំ វា បព្វជិតព្វំ​ វា ហោតិ, សា បន អត្តនោ ឤយុសង្ខារានំ បវត្តនភាវំ ញត្វា ‘‘អត្តនោ បព្វជ្ជំ អនុជានាបេស្សាមី’’តិ​ ។ ចំណែកអដ្ឋកថាអង្គុតរនិកាយ​ /២៦៦​ ក្នុងខេមាថេរីវត្ថុ​ ក៏បានពោលហេីយ​ ក្នុងន័យដូចគ្នានេះដែរ​ ។ (សេច​ក្តី​ប្រែ​ដូចខាងលេីដែរ )​ ការសម្រេចជាព្រះអរហន្ត​ ក្នុងភេទជាគ្រហស្ថនេះ បេីតាមមតិរបស់អាចារ្យ​មួយចំនួនសម្ដែងថា គ្រហស្ថណាបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ បើមិនបានបួសជាបព្វជិត​ទេ នឹងត្រូវបរិនិព្វាន ក្នុងថ្ងៃទី ៧ គឺគ្រហស្ថអាចទ្រទ្រង់នូវព្រះអរហត្តបាន រហូត៧ ថ្ងៃឯណោះ​ ។ ចំណែក​ឯ​ អាចារ្យ​ពួកខ្លះលេីកយកវាទ: របស់សៀវភៅបរមត្ថជោតិក:បរិច្ឆេទទី៥​ ច្បាប់ចាស់​ របស់ថៃកាលលោកបោះពុម្ភដំបូង​ មិនទាន់បានកែប្រែ​ មកជាសាធក:​ ដោយមិនបានដឹងថា​ វាជាការភ្លាំងភ្លាត់​ ទាំងដែរ​សៀវភៅនេះ​ លោកបាន​កែប្រែបោះពុម្ភ​ សាជាថ្មី​ហេីយ​ ។សូម្បីក្នុងគម្ពីរមិលិន្ទបញ្ហា ត្រង់ខីណាសវភាវបញ្ហា ក៏បានពោលថា​ ឯវមេវ ខោ, មហារាជ, អរហត្តំ បត្តោ គិហី តេន លិង្គេន អរហត្តំ ធារេតុំ ន សក្កោតិ, តេន ការណេន តស្មឹយេវ ទិវសេ បព្វជតិ វា បរិនិព្វាយតិ វា ។បពិត្រមហារាជ គ្រហស្ថដែលបានសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត រមែងមិនអាចដើម្បីនឹងទ្រទ្រង់នូវព្រះអរហត្តដោយភេទជាគ្រហស្ថនោះបានឡើយ លោក​រមែងបួសក្នុងថ្ងៃនោះឯង​ ឬថា​ (បើមិនបានបួសនោះទេ) លោក​រមែងបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃនោះឯង​ ។ ដូច្នេះ បញ្ជាក់ឲ្យឃើញថា មតិរបស់អាចារ្យដែលយល់ថា គ្រហស្ថបានសម្រេចជាព្រះអរហន្តហើយ បើមិនបានបួសទេ រមែងបរិនិព្វានក្នុងរវាង ៧ ថ្ងៃនោះ ជាការយល់មិនត្រឹមត្រូវឡើយ ។​ សូមមេីលរឿងរ៉ាវផ្សេងៗទៀត​ ដូចជា​ រឿងព្រះបាទសុទ្ធោទន:​ រឿងសន្តតិមហាមាត្យ​ រឿងពាហិយទារុចិរី​ រឿងឧគ្គសេន រឿងព្រះនាងខេមា​ រឿងវីតសោកទារក រឿងព្រាហ្មណ៍ដែលជាពុទ្ធមាតាពុទ្ធបិតាជាដេីម​ ។ ប្រភព៖ ហ្វេសប៊ុកអភិធម្មានន្ទោ ម៉ៅ ឯក ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

នៅប្រទេសកម្ពុជាយើង អត្រានៃប្រជាជនដែលមានឈ្មោះថា ពុទ្ធសាសនិក មានប្រមាណ​ជា ៩៥% ដែលមានតាំងពីកំណើត។ ប៉ុន្តែក្នុងចំណោម ៩៥%នោះ បើចម្រាញ់​ឲ្យច្បាស់ថា បានសិក្សា បានស៊ីជម្រៅ និងជ្រះថ្លាយល់ដឹងពីពុទ្ធសាសនាពិតប្រាកដ​ មិនប្រាកដថាមានដល់ ៥០%ឡើយ? សំណួរសួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ចម្លើយគឺ ឈ្មោះ​នេះ មានតពីដូន ពីតាមក ហើយកាន់តៗគ្នា ហាក់ស្រពិចស្រពិលនៅឡើយ ហើយ​ងាយផ្អើលតាមគេពញ្ញាក់ ងាយជឿ ងាយតាម។ ហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំពោលថាដូច្នោះ? មូលហេតុងាយទេ ដោយយើងសង្កេតលើព្រឹត្តិ​ការណ៍​ក្នុងសង្គមសព្វថ្ងៃនេះបាន ។ យើងតែងតែឃើញថា ប្រជាជនតែងតែគោរព តែង​តែ​ធ្វើបុណ្យ ប៉ុន្តែប្រសិនបើមានរឿងទាំងឡាយណា មិនល្អ កើតមាននៅក្នុងសង្គម​សង្ឃ​ ពួកគេតែងតែចេញមកតិះដៀល មើលងាយ ជេរប្រទេច ផ្ដាសា ទោះ​បីជា​រឿងនោះមិនទាក់ទងនឹងសង្ឃក៏ដោយ (ជារឿងបុគ្គលសុទ្ធសាធ) ក៏គេវាយប្រហារដល់​ស្ថាប័នឬសង្គមសង្ឃទាំងមូលដែរ។ ឧ. ករណីបុគ្គល(ក)ធ្លាប់បួស រួចសឹកទៅវិញ សក់​មិន​ទាន់ដុះជិត រួចប្រព្រឹត្តអ្វីមួយមិនសមភ្នែកឬកើតឧប្បត្តិហេតុណាមួយ ក៏ត្រូវបាន​គេ​ចោទដោយពោលពាក្យថា «មានព្រះសង្ឃមួយអង្គ បន្លំខ្លួនធ្វើនេះធ្វើនោះជា​ដើម​…» ទាំងដែលពួកគេមិនបានសួរនាំប្រភព ថាមកពីណា? រឿងហេតុយ៉ាងណា? នោះ​ឡើយ។ បើរឿងនោះជារឿងមានការភ័ន្តច្រឡំ ពួកគេក៏ត្រឹមតែសុំទោស រួចចប់សព្វគ្រប់ ព្រោះ​សង្គមសង្ឃ​នេះ តែងតែអភ័យ។ តួយ៉ាងពួកសារព័ត៌មានមួយចំនួន តែងតែខិតខំ​ចុះផ្សាយនូវរឿងដែលទាក់ទងនឹងបុគ្គលដែលមិនល្អក្នុងសង្គមសង្ឃ ដើម្បី​ទាញ​យក​ប្រជា​ប្រិយ ទាញយកការចែករំលែក ដោយពួកគេចុះផ្សាយទាំងគ្មានប្រភព រហូត​ខ្លះទៀត គ្មានវិជ្ជាជីវៈជាអ្នកសារព័ត៌មានពិតប្រាកដ។ ខណៈដែលពុទ្ធបរិស័ទមួយ​ចំនួន ​ជ្រះថ្លាច្បោលៗ មិនបានអប់រំចិត្តគំនិត ពួកគេក៏ចេញមកវាយប្រហារភ្លាមៗដោយ​មិនសំចៃ។ ពិតណាស់ ប្រាកដជាមានពួកប្លម ពួកបន្លំ យកសាសនាជាខែល តែវាជារឿងបុគ្គល ពុំទាក់ទង​នឹងពាក្យថា «សង្ឃ»ឡើយ។ កាលណាបើបុគ្គលទាំងនោះមានបញ្ហា ក៏មានស្ថាប័ន​សង្ឃជាអ្នកដោះស្រាយតាមធម៌ តាមវិន័យជាមុនសិនដែរ។ ប៉ុន្តែបើគ្រហស្ថ ចូល​មក​លូកដៃជ្រុល ឬតិះដៀលសព្វបែបយ៉ាង ប្រៀបដូចចីវរដែលរហែក១ចំអាម បែរ​ជា​មិនព្រមនាំគ្នាដេរ តែបែរជានាំគ្នាហែកជាបន្តបន្ទាប់ រួចហើយចង់ឲ្យចីវរនោះបាន​ស្អាតល្អដូច្នោះ។ កាលបើជ្រះថ្លាតែសម្បកក្រៅ ប៉ុន្តែក្នុងចិត្តមិនទាន់អប់រំ មិនចេះពិចារណា អានតែចំណងជើងព័ត៌មានមួយចំនួនដែលគ្មានមូលដ្ឋានច្បាស់លាស់ ប្រាសចាកវិជ្ជាជីវៈជាអ្នកសារ​ព័ត៌មាន រួចវាយប្រហារដល់«ព្រះសង្ឃ» នោះហើយ ដែលយើងជាពុទ្ធសាសនិក​ក្លែងក្លាយ រកខ្លឹមសារពុំបាន។ ពាក្យថា «ព្រះសង្ឃ» គឺមានអត្ថន័យជ្រាលជ្រៅនិងធ្ងន់ណាស់។ បើប្រើមិនត្រូវ គឺជាការប្រមាថដល់សង្ឃរតន៍ទាំងមូល។ ពុទ្ធសាសនា អាចរឹងមាំ គឺអាស្រ័យបរិស័ទពិត បរិស័ទខ្លឹម។ បរិស័ទពិត បរិស័ទខ្លឹម គឺជាបរិស័ទ​ដែលយល់ហេតុផល គិតពិចារណាបានវែងឆ្ងាយ តិះដៀលដល់បុគ្គលដែលគួរ​តិះ​​ដៀល សរសើរដល់បុគ្គលដែលគួរសរសើរ។ សព្វថ្ងៃនេះ យើងមានបញ្ហាប្រឈមបែប​នេះឯង ប្រៀបដូចដើមត្នោតដែលមានតែខ្លឹមក្រៅ ឯក្នុងមានតែស្រាយដូច្នោះ​ឯង​៕ ប្រភពៈ ហ្វេសប៊ុកLong Ti (ធម្មចរិយា ឡេង ពិសិទ្ធិ) ដោយ៥០០០ឆ្នាំ

ព្រហ្មញ្ញសាសនា មាន​ន័យ​ថា (អង់គ្លេស ៖ Brahmanismថៃ ៖ ศาสนาพราหมณ์; ភាសាសំស្ក្រឹត ៖ वैदिकधर्म) ឬបច្ចុប្បន្ន គឺ ហិណ្ឌូសាសនា សាសនា​របស់​ព្រះព្រហ្ម ឬ សាសនា​ តមក​អំពី​ព្រះព្រហ្ម​។ ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ដែល​ប្រកាន់​ខ្លួន​ថា​ ជា​បុត្រ​ព្រះព្រហ្ម កាន់កាប់​ប្រតិបត្តិ​សាសនា​នេះ ទើប​គេ​ហៅ​ថា សាសនាព្រាហ្មណ៍​។ គម្ពីរ​គោល​នៃ​សាសនា​នេះ​គឺ​គម្ពីរត្រៃវេទ​។ ព្រហ្មញ្ញសាសនា ជា​សាសនា​ដែល​បន្ត​វេន​ពី​លទ្ធិ​វេទនិយម ជា​សាសនា​កេរ្តិ៍​កាល​បរម​បុរាណ​យូរអង្វែង​លើស​សាសនា​ទាំងអស់​ក្នុង​លោក ចាប់​កំណើត​កើត​ឡើង​ក្នុង​ប្រទេស​ឥណ្ឌា​។ ពួក​អ្នក​កាន់​សាសនាព្រាហ្មណ៍ តែងតែ​គោរព​រាប់អាន​បូជា​ពួក​ទេវតា​ដែល​មាន​បណ្ដា​ស័ក្ដិ៍​ច្រើន​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ព្រះសិវៈ ព្រះឥន្ទ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ព្រះអគ្នី (ព្រះអគ្គី) ព្រះវរុណ ព្រះវាយុ ព្រះកុវេរៈ ព្រះយម ព្រះស្កន្ទ ព្រះកាម ព្រះគណេស និង​ទេវៈ​ជាច្រើន​ទៀត​។ ក្នុង​ចំណោម​ទេវៈ​ទាំងអស់នោះ មាន​តែ​បី​អង្គ​ប៉ុណ្ណោះ​ដែល​ធំ​ជាងគេ​គឺ​៖ ព្រះព្រហ្ម ព្រះ​វិស្ណុ និង ព្រះសិវៈ​។ ព្រះព្រហ្ម ជា​អាទិទេព​ធំ​មួយ​ក្នុង​ចំណោម​អាទិទេព​ធំៗ​ទាំង​បី​ក្នុង​ព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ព្រះព្រហ្ម មាន​មហេសី​ឈ្មោះ ព្រះនាងសរស្វតី និង ព្រះនាងហ្គ៉ាយ៉ាទ្រី ​មាន​បុត្រ​បី​អង្គ​គឺ​៖ ព្រះទក្ស ព្រះភឫគុ និង​ព្រះនាង​សុន្ធយា​។ លក្ខណៈ​របស់​ព្រះព្រហ្ម​មាន​៖ * ព្រះកាយ​សម្បុរ​ក្រហម * ទ្រង់​ព្រះពស្ត្រ​ស * មាន​ព្រះភក្ត្រ ៤ ព្រះហស្ត ៤ * ព្រះហស្ត​កាន់​ផ្កាឈូក * គង់​លើ​ហង្ស​ជា​ពាហនៈ * ទ្រង់​មាន​ញាណ​ពិសេស អាច​ជ្រាប​ហេតុ​ក្នុង​កាល​ទាំង​បី មាន​អានុភាព​សក្ដិសិទ្ធិ អាច​បំពេញចិត្ត​នៃ​អ្នក​ប្រព្រឹត្ត​តាម​ឱ្យ​សម្រេច​ប្រយោជន៍​តាម​តម្រូវការ​។ ព្រះព្រហ្ម ជា​បិតា​របស់​លោក ព្រោះ​គម្ពីរ​ព្រាហ្មណ៍​បុរាណ​សម្ដែង​ថា​៖ «មុន​ដែល​នឹង​កើត​លោក ព្រះព្រហ្ម​ជប់​ឱ្យ​កើត​ពង​មួយ​សិន ហៅថា​ពងព្រហ្ម រួចហើយ​ទ្រង់​បែង​ភាគ​ឱ្យ​កើត​ជា​មនុស្ស​២​នាក់​គឺ ប្រុស​១ ស្រី​១ ដែល​ប្រុស​ហៅថា​បុមៈ ស្រី​ហៅថា​វិរជ្ជា គូ​ស្វាមី​ភរិយា​ទាំង​នេះ​បាន​រួម​រស​ប្រវេណី​ជាមួយគ្នា កើត​ជា​ពូជធារ​ពាសពេញ​សកលលោក»​។ ហេតុនោះ​បាន​ជា​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​ប្រកាន់​ពួក​ខ្លួន​ថា​ជា​វង្ស​ខ្ពស់​បំផុត ព្រោះ​ជា​វង្ស​របស់​ព្រះព្រហ្ម​។ គម្ពីរត្រៃវេទពាក្យ​ថា វេទៈ (Vedas) ឬ​សំស្ក្រឹត​សរសេរ​ថា वेद​(អានថា វេដៈ) ប្រែថា ចំណេះ (knowledge) គឺ​ជា​កម្រង​អត្ថបទ​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹក​ដែល​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​​បាន​ចងក្រង​ទុក ។ ដំបូង​ឡើយ ចំណេះ​ដឹង​ទាំងឡាយ​ត្រូវ​បាន​ចងក្រង​​ជា​កំណាព្យ​សម្រាប់​ងាយ​ទន្ទេញ តែ​ក្រោយ​មក​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បាន​សរសេរ​គម្ពីរ​ ឬ​សៀវភៅ​ទាំង​នោះ​​ដោយ​ប្រើ​ភាសា​សំស្ក្រឹត​បែបបុរាណ ហើយ​ត្រូវ​បាន​ពួក​ព្រាហ្មណ៍​យក​ទៅ​ធ្វើ​ជា​គម្រូ សម្រាប់​បង្កើត​ជា​សាសនា​ហ៊ិណ្ឌូ​រហូត​ដល់​សព្វថ្ងៃ ។ ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​បុរាណ​អះអាង​ថា​ គម្ពីរ​វេទ​​មិន​មែន​ជា​ការ​បង្កើត​ដោយ​មនុស្ស​ទេ ប៉ុន្តែ​ព្រះ​អាទិទេព​បាន​បើកបង្ហាញ​ដល់​ពួកព្រាហ្មណ៍ ហេតុនោះ​ហើយ​ទើប​ពួក​គេ​ហៅ​គម្ពីរ​វេទ​ថា ស្រុតិ (អ្វីៗ​ដែល​ពួក​គេ​បាន​ឮ) ។ ការ​អះអាង​នេះ​មាន​លំនាំ​​ស្រដៀង​គ្នា​នឹង​ការ​អះអាង​របស់​ជនជាតិ​ជ្វីវ (Jews) ដែល​កាន់​ជំនឿ​សាសនា​យូដា (Judaism) ឬ​ពួក​គ្រិស្តបរិស័ទ (Christians) ដែល​កាន់​សាសនា​គ្រិស្ត (Christianity) ឬ​ពួក​ឥស្លាមបរិស័ទ (Muslims) ដែល​កាន់​សាសនា​ឥស្លាម (Islam) ដែល​អួតអាង​ថា​ គម្ពីរ​របស់​ពួក​គេ​គឺ​ជា​ពាក្យ​របស់​ព្រះ​អាទិទេព​ (God) ឬ​ព្រះ​ម្ចាស់​លោក ឬ​ព្រះ​ជា​ម្ចាស់ ។ ពាក្យ​ថា​ ស្រុតិ (sruti) ខុស​ពី​ពាក្យ​ថា សម្រឹតិ ឬ សម្មតិ (smrti) ដែល​ប្រែថា​ អ្វីៗ​ដែល​ត្រូវ​ចងចាំ ។ តាម​ជំនឿ​របស់​ព្រាហ្មណ៍បរិស័ទ គម្ពីរ​វេទ​ត្រូវ​បាន​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ព្រះព្រហ្ម (Brahma) ។ គម្ពីរត្រៃវេទ ឬ ត្រ័យវេទ ជា​គម្ពីរ​សម្រាប់​ប្រតិបត្តិ​ក្នុងព្រហ្មញ្ញសាសនា​។ ក្នុង​សម័យ​ដើម គម្ពីរវេទ​មាន​តែ​បី​ទេ​គឺ​៖ គម្ពីរឫគ្វេទ (Rigveda) ឬ ឥរុវេទ មាន​ដំណើរ​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​ឆន្ទ​សម្រាប់​សូត្រ​សរសើរ​ពួក​ទេវតា​។ សម្ដែង​អំពី​ពិធី​តុស្ដី សូម​ឱ្យ​ព្រះ​វិស្វកម្ម ព្រះមារុត ព្រះព្រហ្ម​ប្រទាន​ពរ​ឱ្យ​សម្រេច​កិច្ចការ​ខាង​ការ​ហត្ថកម្ម ពាណិជ្ជកម្ម និង​លាភសក្ការៈ​ផ្សេងៗ តាម​តម្រូវ​ការ​។ យជុវ៌េទ (Yajurveda) ឬ យជ្ជុវេទ មាន​ដំណើរ​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​រាយ​រណ្ដំ សម្រាប់​សូត្រ​បូជា​ឬ​បួងសួង​។ សម្ដែង​អំពី​ពិធី​យុទ្ធ​ពលិកម្ម​ដល់​ឥសូរ ព្រះនារាយណ៍ ព្រះអាទិត្យ ព្រះអគ្នី សូម​ឱ្យ​មាន​ឫទ្ធតេជះ​ជោគជ័យ​។ គម្ពីរសាមវេទ (Samaveda) មាន​ដំណើរ​សេចក្ដី​ជា​ពាក្យ​ឆន្ទ​សម្រាប់​សូត្រ​ក្នុង​ពិធី​ថ្វាយ​ទឹក​សោម... ។ សម្ដែង​អំពី​ពិធី​អារក្ខ​ពលិកម្ម បួងសួង​សូម​ឱ្យ​ព្រះឥន្ទ និង​ព្រះពិរុណ​ជួយ​អភិបាល​មនុស្សលោក ឱ្យ​មាន​ភ្លៀង​តាម​រដូវកាល​។ លុះ​ចំណេរ​ត​មក កើត​មាន អថវ៌​វេទ ឬ អថព្វវេទ (Atharvaveda) “វេទ​សម្រាប់​សូត្រ​ហៅ​ឬ​បណ្ដេញ​ខ្មោច​បិសាច...” មួយ​ថែម​ទៀត​រួម​ជា​វេទ​មាន ៤ យ៉ាង​។ ប៉ុន្តែ​​មនុស្ស​បន្ត​​​ហៅថា​​គម្ពីរ​ទាំង​នោះ​ថា​ត្រៃវេទ​ដដែល​ ។ ព្រហ្មញ្ញ​សាសនា ​បានចូលមកក្នុង​ប្រទេសខ្មែរ តាំងតែពី​សតវត្សទី១​នៃគ្រិស្តសករាជ​មកម៉្លេះ​ តាមរយៈ​ជនជាតិឥណ្ឌា ដែល​មានទំនាក់ទំនង​ជាមួយជនជាតិខ្មែរយើង​មុនគេ​។ តាមប្រវត្តិសាស្ត្រ ជនជាតិឥណ្ឌា​បានចូលមកធ្វើ​ឥណ្ឌាកម្ម​មុនដំបូងគេ នៅ​កោះជ្វា ហើយក្រោយមក​ទៀត​ក៏ឈានចូលមកដល់​ប្រទេសខ្មែរ ដែលកាលនោះ​មានឈ្មោះថា "គោកធ្លក"​​ ដឹកនាំដោយ​ក្សត្រី "លីវយី"។ ការចូលមក​នៃជនជាតិឥណ្ឌាទាំងនោះ ដឹកនាំដោយ "ហ៊ុនទៀន" បានធ្វើចំបាំងឈ្នះ​ម្ចាស់ស្រុក ហើយបានតាំងខ្លួន​ជាស្តេចព្រមលើក​ក្សត្រី "លីវយី" ជា​អគ្គមហេសី​។ ព្រះបាទ "ហ៊ុនទៀន" បានចាប់ផ្តើមរៀបចំ​សង្គម​ខ្មែរ តាម​បែបឥណ្ឌា ហើយ​សាសនាព្រាហ្មណ៍ក៏បាន​ចូលមកក្នុង សង្គមខ្មែរតាំងពីពេលនោះមក​ ។ សូម​កត់​ចំណាំ​ថា ពាក្យ​ថា លីវ​យី ក្តី ពាក្យ​ថា ហ៊ុន​ទៀន​ក្តី មិន​មែន​ជា​ពាក្យ​ខ្មែរ​​ទេ ។​ ពាក្យ​ទាំង​នេះ​អាច​មាន​ប្រភព​មក​ពី​ភាសា​ចិន ថៃ ឬ​ លាវ ។ គ្មាន​ឯកសារ​ច្បាស់លាស់​ណា​មួយ​អះអាង​ថា​មេដឹកនាំ​ខ្មែរ​ដើម​នោះ​ឈ្មោះ​អ្វី​ពិត​ប្រាកដ​ទេ ។ ឈ្មោះ​​ទាំង​​នោះ​មាន​តែ​នៅ​ក្នុង​រឿង​ព្រេង​ដំណាល​តៗ​គ្នា​ប៉ុណ្ណោះ ។ ដោយ៥០០០ឆ្នាំ